Mustafa Râkım Efendi
Tuğra hattını modernleştiren; II. Mahmud'un hocası, Osmanlı hat sanatının son büyük devrim ustası.
Hayatı ve hocaları
Mustafa Râkım bugün Ordu iline bağlı Ünye'de doğdu. Babası Mehmed Kaptan'dır. Doğum yılı kaynaklarda 1757 ya da 1758 olarak geçer; TDV İslâm Ansiklopedisi yıl vermez. İlk öğrenimini memleketinde tamamlayıp küçük yaşta İstanbul'a gitti. Medrese tahsili sırasında ağabeyi İsmâil Zühdü'den sülüs ve nesih meşk etti ve on iki yaşında icâzet alarak "Râkım" mahlasını kazandı. Sülüs ve nesihin inceliklerini öğrenmek için III. Derviş Ali'nin derslerine de devam etti; bazı anlatılarda Ahmed Hıfzı Efendi'den ders aldığı da söylenir. Bu arada resimle ilgilendi.
Hat alanındaki başarısıyla genç yaşta anıldı ve devlet adamlarının çocuklarına yazı dersi vermeye başladı. Yaptığı bir resim Reîsülküttâb Ebûbekir Râtib Efendi aracılığıyla III. Selim'e ulaşınca padişahın resmini yapmakla görevlendirildi. Portreyi beğenen padişah onu müderrislik payesiyle ödüllendirdi. II. Mahmud tahta çıkınca padişahın yazı hocası oldu; ona sikke-i hümâyun ile tuğra düzenleme görevi de verildi. II. Mahmud'u iyi bir hattat olarak yetiştirdiği belirtilir. İlmiye yolunda 1809'da molla payesiyle İzmir, 1814'te Edirne ve Mekke, 1818'de İstanbul kadılıklarına getirildi; 1823'te Anadolu kazaskeri oldu. Saraylı bir hanımla evlendi, çocuğu olmadı.
Ömrünün sonlarında felç geçirdi ve 15 Şâban 1241'de (25 Mart 1826) öldü. Bazı kaynaklar ölümünü 1825 olarak verir. Vasiyeti üzerine Karagümrük'teki Atik Ali Paşa Camii hazîresine gömüldü. Eşi sonradan kabrinin üstüne bir türbe, yanına bir medrese yaptırdı. Yapı 2018'de İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından restorasyon programına alınmıştır.
Üslubu ve katkısı
TDV'ye göre Râkım sülüs, nesih ve özellikle celî sülüs ile tuğrada yeni bir üslup kurdu. Hat tarihinde sülüs-nesih yazı Hâfız Osman ile güzel bir orana ulaşmışken, Ali b. Yahyâ Sûfî ve Ahmed Şemseddin Karahisârî ile temelleri atılan celî sülüs uzun süre durgunluk geçirmişti. Râkım, Hâfız Osman'ın sülüsteki ölçülerinden ilham alıp yaklaşık 1819'dan sonra celî sülüste kendi ekolünün kurallarını belirledi. Bu üslupta harf ve kelimelerin oranı satır düzeninde ve istifte uyuma ulaştı. İstifte kalan boşlukları okutma, tezyin ve mühmel işaretleriyle dengeli biçimde doldurarak kompozisyona bütünlük kazandırdı. Türkçe Vikipedi'ye göre harf kalınlığı ile kalem kalınlığı arasındaki ideal oranı bulduğu söylenir; hat tarihini "Râkım öncesi" ve "sonrası" diye ayıran değerlendirme de yaygındır.
Celî sülüsteki olgunluk dönemi 1815–1819 arasıdır. Tuğrada III. Selim, IV. Mustafa ve II. Mahmud için çizdiği tuğralara, kendisinden sonra değişmeyecek yeni bir biçim verdi. Ayrıca celî sülüs ve tuğra ketebelerinde, sonraki hattatların örnek aldığı, sülüs ile tevkī'i karıştıran üslûplaştırılmış bir imza tarzı geliştirdi.
Eserleri
Nakşidil Sultan Türbesi'nin hazîresindeki kapıların cephelerinde taşa işlenmiş celî sülüs âyetler, türbe kubbesindeki İnsân sûresi kuşağı ve Eyüp'te Çelebi Mustafa Reşid Efendi'nin mezar taşı kitâbesi bu dönemin eserleri arasında sayılır. Kalem ağzı 3 cm olan, 43 metre uzunluğundaki Nakşidil Sultan Türbesi kuşak yazısının kalıpları Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'ndedir. Nusretiye Camii'nde 41 metre uzunluğunda kuşak hâlinde Nebe' sûresini yazdı. Topkapı Sarayı Bâbüsselâm Kapısı üzerindeki âyet de onun elindendir. Topkapı Sarayı'nda ve müzelerde sülüs, nesih ve celî sülüs kıta, levha ve tuğraları, TİEM'de hilye-i saâdeti, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde ise nesihle istinsah ettiği *Hadîkatü'l-cevâmi*' bulunur. Ta'lik ve celî ta'likte de İsmâil Zühdü ile Hüseyin Hamîd Efendi'nin mezar taşları gibi işler bıraktı.
Talebeleri ve mirası
Öğrencileri arasında II. Mahmud, Mehmed Hâşim ve Mehmed Şâkir Recâi sayılır. TDV, onun açtığı çığırın Sâmi Efendi ile yeni estetik değerler kazanarak günümüze kadar hattatları etkilediğini söyler. Vikipedi, Râkım'ı ayrıca Batı anlamında resim yapan ilk büyük Türk ressamlarından biri sayar ve bir papağan resmini ilk gerçekçi resim olarak anar; bu, TDV'de geçmeyen bir iddiadır. III. Selim için yaptığı tahta çıkış tablosu kayıptır.