İsmâil Zühdü Efendi

Mustafa Râkımʼın ağabeyi ve hocası. Reformun arkasındaki sessiz temel: kardeşinin celî reformunu mümkün kılan klasik mushaf hattının son büyük temsilcisi.

Hayatı ve hocaları

İsmâil Zühdü Efendi Ünye'de doğdu; doğum yılı bilinmez. 1750'li yılların başında, genç yaşta babası Mehmed Kaptan tarafından tahsil için İstanbul'a götürüldü. Aynı adı taşıyan önceki bir hattattan ayırmak için "Yeni", "İkinci" ya da Zühdî-i Sânî diye anılır. Hıfzını tamamladıktan sonra, Eğrikapılı Râsim Efendi'nin öğrencilerinden Moralı Ahmed Hıfzı Efendi'den sülüs, nesih ve rik'a meşk etti. İcâzetnâmesi günümüze gelmediği için tarihi belli değildir; ancak en eski eseri ince nesihle yazılmış 1761 tarihli bir mushaf olduğundan icâzeti bundan önce almış olmalıdır. 1790'da bir öğrencisine verdiği icâzetnâmede Hacı Mehmed Emin Efendi'yi de hocası olarak andığı için, muhtemelen Ahmed Hıfzı'nın ölümünden sonra ondan da yararlandı. Müstakimzâde *Tuhfe-i Hattâtîn*'de Mehmed Emin adlı dört ayrı hattat andığından hocasının hangisi olduğu belirlenemez. İbnülemin'in Mihalicî Mehmed Şâkir'den icâzet aldığı yönündeki rivayetini TDV kaynaksız bulur.

III. Mustafa döneminde (1757–1774) Enderûn-ı Hümâyun'un hat muallimliğine getirildi ve ölümüne kadar bu görevde kaldı. İmzalarında "kâtib-i sarây-ı sultânî" ve "hâce-i Enderûn-ı Hümâyun" unvanlarını kullandı. 12 Aralık 1806'da (1 Şevval 1221) öldü ve Edirnekapı Kabristanı'na gömüldü. Baş taşındaki celî sülüs ile ayak taşındaki celî ta'lik yazıyı kardeşi Mustafa Râkım yazmıştır; manzum kitâbenin metni de İsmâil Zühdü'ye aittir.

Üslubu

Sülüs-nesih yazıları Hâfız Osman üslubundadır. Necmeddin Okyay ve Macit Ayral'a göre elinden düzeltmeye gerek bırakmayacak kadar düzgün harf çıkardı. Sülüsü yazarken bazı nokta ve işaretleri siyah mürekkep yerine zermürekkeple koyup sonradan çevresini tahrirlemeyi âdet edinmişti; bu, yazıya ayrı bir çekicilik katar. Şeyh Hamdullah ve Hâfız Osman yazılarını taklit ederek yazdığı kıta ve karalamalarıyla da beğeni topladı. TDV, Mustafa Râkım'ın ona öğrencilik ettiğini kaydeder.

Zamanını sürekli yazı yazarak geçirir, İstanbul'un mesire yerlerinde bile kalemi elinden bırakmazdı. Sâdâbâd, Yedikule bostanı ve Çeşmemeydanı'nda yazdığını belirttiği kıtalar görülmüştür.

Önemli eserleri

Mushaf, en'âm-ı şerif, delâilü'l-hayrât, hilye, çok sayıda murakka' ve kıta yazdı. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde 1803 ve 1804 tarihli iki mushaf-ı şerif ile 1803 tarihli iki mushaf cüzü bulunur. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde, Şeyh Hamdullah'ın hattından istinsah ettiği kayıtlı, tarihsiz bir Amme cüzü ile 1797'de yazdığı bir delâilü'l-hayrât vardır. Leylek biçimindeki besmelesi dönemi için ileri bir deneme sayılır; müzehhip bu eseri zerendûd işlerken tarihi 1798 yerine yanlışlıkla 1604 olarak yazmıştır.

Celî sülüste eski üsluba bağlı kitâbeleri arasında Ortaköy Çevirmeci Sokağı'ndaki 1784 tarihli çeşme, Eyüp–Defterdar arasındaki Şah Sultan Türbesi (1800) ve Nişancı Mehmed Paşa Camii hazîresindeki Hatice Hanım'ın kabri (1804) sayılır. Bu kitâbeler TDV'de Şah Sultan'ın III. Selim'in kız kardeşi olduğu notuyla anılır.

Sayfada gösterilen sülüs-nesih kıt'a Sakıp Sabancı Müzesi'ndedir; tarihine ve envanter kaydına dair yayımlanmış bir bilgiye rastlanmaz.

Talebeleri ve mirası

İsmâil Zühdü pek çok hattat yetiştirdi. Kardeşi Mustafa Râkım ile İbrâhim Şevki Efendi önde gelenlerindendir. Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi de ona sülüs hattı öğrenmiş, hocasını "şeyhülhattâtîn" diye anmış; hocasının Ortaköy'deki yalılarına gelip haftalarca kalarak kıta yazdığını tarihinde kaydetmiştir. TDV'ye göre Râkım, 1769 civarında ağabeyinden sülüs-nesih icâzeti aldı. Bkz. Mustafa Râkım Efendi.

İsmâil Zühdü'nün bir murakka'ı 1893'te Sâmi Efendi'nin elindeydi; Sâmi o güne kadar Râkım yolunda celî sülüs yazarken, bu murakka'daki sülüs satırlardan ilham alarak celî üslubuna yeni bir şive getirmiştir.