Yâkût el-Müstaʼsımî

“Kıbletüʼl-küttâb.” Bağdatʼın son Abbâsî halîfesi Müstaʼsımʼın sarayında yetişen, Aklâm-ı sittenin klasik oranlarını belirleyen üstâd; kökeni kaynaklarda belirsizdir. Osmanlı hattının kökenindeki figür; Şeyh Hamdullah onun yazılarını örnek alarak kendi yolunu kurdu.

Hayatı ve hocaları

Ebü'l-Mecd Cemâlüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Müsta'sımî, küçük yaşta esirler arasında Bağdat'a getirilmiş ve son Abbâsî halifesi el-Müsta'sım-Billâh tarafından satın alınmıştır; nisbesi bundan gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi onun kökeninin belirsiz olduğunu vurgular. Kaynaklarda Rum ülkesinden getirildiği yazılır; Amasyalı bir Türk ya da Rum asıllı olduğu, hatta Habeşî olduğu da ileri sürülmüştür, ama hiçbirinin sağlam delili yoktur. Bu yüzden "Türk asıllı" nitelemesi tartışmalı bir iddiadır. Doğum tarihi bilinmez. Aynı adı taşıyan ve aynı çağda yaşayan başka hattatlar da vardır; bu durum kaynaklarda karışıklık doğurmuştur.

Sarayda halifenin özel ilgisiyle disiplinli bir eğitim gördü, zamanın ilimlerini, Arap dili ve edebiyatını öğrendi. Hat sanatını halifenin nedimlerinden, kütüphane müdürü ve musikişinas Safiyyüddin el-Urmevî'den meşk etti; ardından İbn Habîb'den yararlandı. Bazı eserlerde Şühde'nin öğrencisi gösterilirse de araştırmacılar bunun tarihen mümkün olmadığını belirtir. Hat öğrenimini bitirince İbn Mukle'nin ve özellikle İbnü'l-Bevvâb'ın yazılarını uzun uzun inceleyip kendi üslubunu geliştirdi.

Üslubu ve katkısı

Yâkūt, İbn Mukle'yle şekillenmeye başlayan altı yazının (aklâm-ı sitte) klasik oranlarını yeniden belirledi: her yazı için kalem ağzının eğimi, harflerin boyu ve eni, çanakların derinliği, nûn, kâf ve yâ gibi harflerdeki keşidelerin uzunluğu, satırda harf ve kelime aralıkları, harflerin birbirine bağlanışı tespit edildi. Bu fark İbnü'l-Bevvâb ekolüyle karşılaştırıldığında açıkça görülür. Muhakkak ve reyhânî özellikle klasik biçimine kavuştu. Sülüs ve nesihin klasik formları da belirlendi, ama bu iki yazı altın çağına Osmanlı hat ekolünde ulaştı. "Kıbletü'l-küttâb" lakabı, üslubunun İslâm dünyasında örnek alınmasından doğdu. TDV, bu başarıda halife Müsta'sım'ın her türlü imkânı sağlayıp onu teşvik etmesinin büyük payı olduğunu söyler. Yâkūt sarayda halifenin en yakın musahibi gibi bolluk içinde yaşadı.

1258'de Hülâgû Han'ın Bağdat'a girmesiyle başlayan zor günleri bir minarede saklanarak geçirdi. Sonra Hülâgû ve Abaka Han'ın, özellikle Atâ Melik Cüveynî ile kardeşi Şemseddin Cüveynî'nin yakınlığını kazandı. Sanatının uzun ve verimli yıllarını burada talebe yetiştirip mushaf yazmakla geçirdi. Yaşlıyken Bağdat'ta öldü ve Ahmed b. Hanbel Türbesi'nin yakınına gömüldü.

Ölüm tarihi

Ölüm yılı kaynaklarda 667 (1269), 696 (1297) ve 699 (1300) olarak da geçer. Talebesi İbnü'l-Fuvatî ile Zehebî, İbn Kesîr gibi çağdaş tarihçiler 698'i (1299) verir; TDV de bunu esas alır. Müstakimzâde ve Nefeszâde'nin kaydettiği 180 yıl yaşadığı rivayeti doğru değildir. Doğum yılı bilinmez; ölüm 698 (1299) olarak kabul edilir.

Talebeleri ve eserleri

Aklâm-ı sitteyi öğrettiği altı öğrencisi kendisiyle birlikte esâtize-i seb'a (yedi üstat) diye anılır. İsimler kaynaklara göre değişse de genellikle şunlar öne çıkar:

• Argūn b. Abdullah el-Kâmilî — muhakkakta uzman, yirmi dokuz mushaf yazdığı belirtilir.
• Ahmed-i Sühreverdî — celî ve nesihte tanınmış; otuz üç mushaf yazdığı söylenir.
• Mübârekşah es-Süyûfî — daha çok reyhânîde ustalaşmış.
• Mübârekşah b. Kutub — nesihte uzman.
• Abdullah-ı Sayrafî — sülüste tanınmış; Şeyh Hamdullah onun ve Yâkūt'un yazılarını örnek almıştır.
• Nasrullah et-Tabîb — muhakkak yazıda uzman, yirmi beş mushaf yazmıştır.

Günümüze ulaşan eserlerinin çoğu mushaftır. Ona 1001 mushaf atfedilmesi abartılıdır; imzasız ya da taklit eserler ayıklanamadığından kesin sayı verilemez. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde yirmi iki, ayrıca İstanbul Üniversitesi, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, Chester Beatty, Yale, Konya Mevlânâ Müzesi, Kahire, Meşhed, Tahran ve Paris koleksiyonlarında ona ait ya da atfedilen mushaf ve cüzler bulunur. Kıta, murakka', hikmetli sözlerden oluşan mecmualar ve risâleler de vardır. Risâle fi'l-hat adlı eseri kaynaklarda anılır, ama henüz bulunamamıştır.

Mirası

Hat sanatındaki yenilikleri yeni bir dönem başlattı ve etkisi iki asra yakın sürdü. Osmanlı ekolü, II. Bayezid'in hazineden çıkarıp Şeyh Hamdullah'a verdiği yedi Yâkūt yazısı üzerinde yapılan çalışmadan doğdu. Bu çizgiye uymayan Kanûnî devri hattatı Ahmed Şemseddin Karahisârî ise "Yâkūt-ı Rûm" diye anıldı. Bkz. Şeyh Hamdullah.