Şeyh Hamdullah
Nesih hatla bir kıtʼa
Klasik Osmanlı hattının kurucusu. II. Bayezidʼin hocası; Yâkûtʼun yolunu Osmanlı zevkine çevirip “Şeyh tarzı”nı kuran üstâd. Kırkın üzerinde mushaf-ı şerîf yazdı.
Hayatı ve hocaları
Şeyh Hamdullah, Amasya'da doğdu. Sarıkadızâdeler ailesinden olan babası Mustafa Dede, Buhara'dan Amasya'ya göç etmiş bir Sühreverdî şeyhiydi. Doğum yılı kesin değildir: Müstakimzâde 1436 derken Osman Fevzi Olcay ve Ekrem Hakkı Ayverdi 1426–1430 arasını verir. Ölümü için esas alınan yıl 1520'dir (926). Mezar taşındaki 927 tarihi sonradan hakkedilmiştir ve hatalı kabul edilir. İstanbul Üniversitesi'ndeki bir murakka'ın ketebesine göre onu yazdığında yaşı seksen üçü aşıyordu; bu, uzun yaşadığını gösterir, ama bazı kaynakların 110 yıl demesi mübalağalı sayılır.
Dil ve edebiyat bilgisini Hatib Kasım Efendi'den aldı. Hayreddin Mar'aşî'den aklâm-ı sitte icâzeti aldı. Babasının yanında tasavvufî eğitimini tamamlayıp hilâfet aldı. Dayısı hattat Celâleddin Amâsî'nin kızıyla evlendi; hattat olan oğlu Mustafa Dede ve bir kızı oldu. Amasya'da henüz tanınırken Şehzade Bayezid'in dostluğunu kazandı; Bayezid ona hat hocası tayin etti ve ondan icâzet aldı. Bu yıllarda Fâtih Sultan Mehmed'in kütüphanesi için bazı eserleri istinsah etti; Huneyn b. İshâk'ın tıp sorularına dair eseri (Topkapı Sarayı, III. Ahmed, nr. 1996) ile Meşâlihu'l-ebdân ve'l-enfüs (Süleymaniye Kütüphanesi) günümüze ulaşmıştır.
Saray yılları
II. Bayezid tahta çıkınca davetle ailesiyle İstanbul'a geldi. Sarayda kâtip ve hizmetlilere muallimlik yaptı, mushaf yazması için ona Harem Dairesi civarında ve Edirne Sarayı'nda birer meşkhâne, geçimi için Üsküdar'da iki köy tahsis edildi; bir köyün geliri de kâğıtlarını parlatan mührezenlere ayrıldı. Eserlerinde "kâtibü's-sultân Bâyezîd Han" unvanını bu dönemde kullanmaya başladı. 1503–1512 yıllarını kapsayan in'âmât defterine göre en yüksek bedeller, yazdığı mushaflar karşılığında ona ödenmiştir. Bayezid'in ölümünden sonra sekiz yıl inzivaya çekildi; I. Selim dönemini öğrenci yetiştirerek ve müridlerini irşad ederek geçirdi. Anlatıldığına göre Kânûnî onu saraya çağırıp mushaf yazmasını istedi, ama Hamdullah yaşlandığını söyleyip dayısının oğlu Celâlzâde Muhyiddin Amâsî'yi önerdi; birkaç ay sonra öldü.
Üslubu ve katkısı
Amasya yıllarında Yâkût el-Müsta'sımî çizgisinde yazdı; kendi üslubunu İstanbul'da ortaya koydu. Kaynaklar, II. Bayezid'in hazineden çıkarttığı yedi Yâkût yazısını ona vererek bu tarzdan başka bir yol bulunsa iyi olacağını söylemesinden sonra yeni üslubun ortaya çıktığını belirtir. TDV'ye göre Hamdullah ekolünde harfler klasik oranlarını buldu; kelimeler satırda tek gövde gibi kaynaştı, hafif sola meyilli düzenli dik hatlar yazıya akıcılık verdi. Yâkût tarzındaki durgunluk böylece giderildi. Yalnızca nesihle yazılan, kolay okunan mushaf metni bütün İslâm dünyasında geleneğe dönüştü; muhakkak ve reyhânî karışımı Yâkût tertibi terk edildi. Koltuklu sülüs-nesih kıtanın Türk zevkine uygun biçimini de o belirledi. "Şeyh gibi yazdı" deyimi bu yolda başarılı olanlar için kullanıldı.
Eserleri
Kırk yedi mushaf ile yaklaşık 1000 kadar En'âm, Kehf ve Nebe' sûresi, evrâd ve dua mecmuası, tomar, kıta ve murakka' yazdığı nakledilir. Bugün ona ait ya da ona atfedilen otuz mushaf, elli En'âm ve cüz, 121 murakka' ve kıta, sekiz kitap ve altı dua mecmuası bilinir. Topkapı Sarayı'ndaki aklâm-ı sitte murakka'ları (Emanet Hazinesi, nr. 2083, 2084, 2086) altı yazıdaki gelişmeyi göstermesi bakımından örnek sayılır. 1503 tarihli ve II. Bayezid için yazdığı Topkapı A. 5 mushafı da en iyi belgelenmiş eserlerinden biridir; basında yer alan tıpkıbasım haberine göre 377 varaktır ve tezhibi Hasan b. Abdullah'a aittir.
Talebeleri, çevresi ve mirası
Kırk üç talebesi arasında oğlu Mustafa Dede ile damadı Şükrullah Halife, Hüsâmeddin Hüseyin Şah ve Şehzade Korkut anılır. Sonraki yüzyıllarda Hâfız Osman, Kazasker Mustafa İzzet ve Mehmed Şefik gibi hattatlar da bu ekole yenilik kattı. Hamdullah, oğlu Mustafa Dede, Abdullah Amâsî, Celâleddin Amâsî, Celâlzâde Muhyiddin Amâsî, Ahmed Şemseddin Karahisârî ve Şerbetçizâde İbrâhim Efendi ile birlikte Anadolu'nun yedi hat üstadı sayılır.
Hamdullah iyi bir okçuydu. II. Bayezid onu Okmeydanı Atıcılar Tekkesi şeyhliğine tayin etti. Okmeydanı'ndaki en eski nişan taşı onun adını taşır. Üsküdar'dan Sarayburnu'na yüzecek kadar iyi yüzdüğü de nakledilir. Cenaze namazını Şeyhülislâm Zenbilli Ali Efendi Ayasofya'da kıldırdı; vasiyeti üzerine Üsküdar Karacaahmet Mezarlığı'nda Ali b. Yahyâ es-Sûfî'nin yakınına gömüldü ve çevresi sonradan Şeyh Sofası diye anıldı.