Yûnus Emre

Türkçenin tasavvuf şiirindeki sesi; "Sevelim sevilelim" diyerek Anadolu Türkçesinin manevî anayasasını yazan ümmî velî.

Hayatı

Yûnus Emre'nin hayatına dair kesin bilgi azdır; biyografisinin önemli bir kısmı menkıbelere dayanır. En sağlam tarih, kendi eseri *Risâletü'n-nushiyye*'nin 1307'de (707) tamamlandığını bildiren kayıttır. Adnan Erzi'nin 1950'de yayımladığı bir belgeye göre 1240-41'de (638) doğmuş, seksen iki yıl yaşamış ve 1320-21'de (720) vefat etmiştir. Bu kayıt, bugün yaygın olarak kabul edilen tarihlerin dayanağıdır.

Mürşidi Tapduk Emre'dir; Yûnus, dîvânındaki pek çok beyitte bu bağdan söz eder. Bektaşî geleneğine ait *Vilâyetnâme*'deki menkıbeye göre kıtlık yılında Hacı Bektâş-ı Velî'ye buğday istemeye giden yoksul bir köylü olan Yûnus, kendisine teklif edilen manevî nasibi değil buğdayı tercih etmiş, sonra pişman olarak Tapduk Emre'nin dergâhına yönlendirilmiştir. Orada yıllarca dergâha odun taşıdığı ve tek bir eğri odun getirmediği anlatılır. Bu anlatı tarihî bir kayıt değil, sonraki kuşakların onu nasıl hatırladığını gösteren bir menkıbedir.

Ümmî olup olmadığı tartışmalıdır. Gelenek onu okuma yazma bilmeyen bir derviş olarak tasvir eder. Abdülbâki Gölpınarlı ise Sa'dî ve Mevlânâ'dan aktarmalar yapabilecek ölçüde Farsça bildiğini öne sürer. Medrese tahsili belirsiz kalsa da güçlü bir tekke kültürü edindiği kabul edilir. Anadolu'da ve Azerbaycan'da birçok yer onun mezarına sahip olduğunu iddia eder. Erken kaynakların işaret ettiği yer, Porsuk Çayı'nın Sakarya'ya kavuştuğu yerdeki Sarıköy'dür (Eskişehir). Fuad Köprülü ve Gölpınarlı da bu görüşü benimsemiştir. Buradaki mezar 1946'da açılmış, 1970'te yeni bir anıt mezara nakledilmiştir.

Şiiri ve düşüncesi

Yûnus Emre'nin şiiri, tasavvufun temel kavramlarını sade bir Anadolu Türkçesiyle dile getirir. İlâhî aşk, nefsin terbiyesi, ölüm ve fânilik, insanın Allah'ın tecellisi olarak değeri başlıca temalarıdır. Şiirlerinin çoğu hece ölçüsüyle yazılmıştır; dîvânındaki 417 şiirden 138'i aruzla kaleme alınmıştır. Gazel biçimini hece ölçüsüne uyarlaması, sonraki tekke şairleri için yeni bir kalıp oluşturmuştur.

Bu şiirler zamanla ilâhî olarak bestelenmiş, tarikatlar aracılığıyla Anadolu'da ve Balkanlar'da yayılmıştır. Yûnus'un dili, okumuş zümreye değil geniş halk kitlesine seslenmesiyle dikkat çeker. Bu yüzden onun şiiri hem tekke edebiyatının hem de halk edebiyatının ortak mirası sayılır.

Etkisi ve mirası

Yûnus Emre, Türkçe tasavvuf şiirinin Anadolu'daki öncüsü olarak kabul edilir. Âşık Paşa ve Eşrefoğlu Rûmî gibi şairler onun izinden gitmiştir. Onu modern edebiyat tarihçiliğinde inceleyen erken ve etkili çalışmalardan biri Mehmet Fuad Köprülü'nün Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar adlı eseridir.

UNESCO, doğumunun 750. yılı dolayısıyla 1991'i "Uluslararası Yûnus Emre Yılı" ilan etmiştir. Türk dili ve kültürünü yurt dışında tanıtmak için kurulan Yunus Emre Enstitüsü de onun adını taşır.

Başlıca eserleri

• Dîvân — En eski nüshaları XIV. yüzyıla uzanan şiir külliyatı; Gölpınarlı, Faruk K. Timurtaş ve Mustafa Tatcı tarafından ilmî neşirleri yapılmıştır.
• Risâletü'n-nushiyye — 1307'de tamamlanan, yaklaşık 600 beyitlik öğüt mesnevîsi; "mefâîlün mefâîlün feûlün" vezniyle yazılmıştır ve Anadolu'da tasavvufî muhtevalı ilk telif öğüt eserlerinden sayılır.