Mehmet Fuad Köprülü
Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar ile modern Türkolojiyi kuran; Türk-İslâm araştırmalarının metodolojik atası.
Hayatı
Mehmed Fuad Köprülü, 4 Aralık 1890'da İstanbul'da doğdu; İngilizce Vikipedi doğum gününü 5 Aralık olarak yazar. Babası kadı Faiz Efendi'dir. Aile, on yedinci yüzyılın Köprülü sadrazamları hânedanına bağlanır ve ona sadrazam Köprülü Mehmed Paşa'nın adı verilmiştir. Genç yaşta Arapça, Farsça ve Fransızca öğrendi. On beş yaşında şiirleri Musavver Terakki dergisinde çıktı. İstanbul Darülfünunu Hukuk Fakültesi'ne girdi, ancak üç yıl sonra öğrenimi yarıda bırakıp edebiyat ve tarih çalışmalarına yöneldi. 1909'da Fecr-i Âti topluluğuna girdi; 1913'e dek şiirlerini Mehâsin ve Servet-i Fünûn dergilerinde yayımladı.
1910-1913 arasında İstanbul'daki liselerde Türkçe ve edebiyat okuttu. Balkan Savaşları sırasında yazı dili ve siyasî tavrı değişti: 1913'te *Türk Yurdu*'nda sade bir dille yazdığı yazılar yayımlandı ve Ziya Gökalp çevresine yaklaştı. Aynı yıl Bilgi mecmuasında çıkan "Türk Edebiyatı Tarihinde Usul" başlıklı yazısında edebiyat tarihinin yöntemini tartıştı. Hemen ardından 23 yaşında Darülfünun'da Türk edebiyatı tarihi müderrisliğine getirildi.
Akademik çalışmaları
Köprülü, edebiyat tarihinin yalnızca hükümdar, vezir ve şairlerin biyografisine indirgenmemesi gerektiğini, halk kültürü, folklor, dil ve arkeolojinin de kaynak sayılması gerektiğini savundu. İngilizce Vikipedi, bu yaklaşımın Fransız Annales okulundan yaklaşık on altı yıl önce ortaya konduğunu belirtir; bu karşılaştırma o kaynağın değerlendirmesidir.
İlk büyük eseri Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ahmed Yesevî ve Yûnus Emre çevresini ele alır. Kaynaklar yayın yılında ayrılır: İngilizce Vikipedi 1918, Türkçe Vikipedi 1919 verir. 1920'de Türk Edebiyatı Tarihi, 1923'te Türkiye Tarihi çıktı. Aynı yıl İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi dekanlığına atandı. Ardından şunları kurdu veya başlattı:
- Türkiyat Mecmuası (1925), Türkiyat Enstitüsü çatısında.
- Türk Tarih Encümeni başkanlığı (1928).
- Türk Hukuk Tarihi Mecmuası (1931).
- Divan Edebiyatı Antolojisi (1932-1934).
1933'te ordinaryüs profesör oldu. 1935'te Paris'teki Türk Tetkikleri Merkezi'nde sunduğu konferanslar Les Origines de l'Empire ottoman adıyla yayımlandı. Köprülü bu eserde Osmanlı Devleti'nin Türkler tarafından, Selçuklu ve İlhanlı idarî geleneklerinden yararlanılarak kurulduğunu savundu; İngilizce Vikipedi bunu, Batılı bilginler arasında yaygın olan, devletin ağırlıkla yeni Müslüman olanlarca kurulduğu görüşüne yanıt olarak yorumlar. Türkçe çevirisi Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu adıyla çıktı (Vikipedi 1956 tarihini verir). Çalışmaları arasında Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri (1931) ve Türk Saz Şairleri Antolojisi de vardır. Geride 1.500'ü aşkın kitap ve makale bıraktığı kaydedilir.
Heidelberg, Atina ve Sorbonne üniversiteleri ona fahrî doktora verdi. 1941'den itibaren *İslam Ansiklopedisi*'nin hazırlığına katkıda bulundu.
Siyasî hayatı
1934'te Kars milletvekili seçildi; sonraki dönemlerde İstanbul'dan da meclise girdi. 1945'te Adnan Menderes ve Refik Koraltan ile birlikte iktidar partisinden ayrıldı, 1946'da Celâl Bayar'la birlikte Demokrat Parti'nin kurucuları arasına girdi. 1950'de Demokrat Parti iktidara gelince dışişleri bakanı oldu; bu görev İngilizce Vikipedi'de 1955'e, Türkçe Vikipedi'de 1956'ya kadar sürer. Türkiye'nin NATO'ya girişinde etkin rol oynadığı aktarılır, 1955'te kısa süre başbakan yardımcılığı yaptı. 7 Eylül 1957'de Demokrat Parti'den istifa edip Hürriyet Partisi'ne geçti. 1960 darbesinden sonra Yassıada'da yargılandı; İngilizce Vikipedi beraat ettiğini yazar.
Mirası
15 Ekim 1965'te Ankara'da geçirdiği trafik kazasının ardından tedavi gördüğü İstanbul'da 28 Haziran 1966'da öldü; Çemberlitaş'taki aile kabristanına defnedildi. Köprülü, edebiyat tarihi, Türkoloji ve erken Osmanlı tarihi araştırmalarında yöntem ve kurum bakımından belirleyici isimlerden biri sayılır.
Başlıca eserleri
- Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar — Ahmed Yesevî ve Yûnus Emre çevresini inceleyen çalışma (1918/1919).
- Türk Edebiyatı Tarihi — Türk edebiyatının uzun tarihini ele alan kitap (1920).
- Türkiye Tarihi — Orta Asya'dan Osmanlı'ya kısa genel tarih (1923).
- Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri — kurumlar tarihi çalışması (1931).
- Les Origines de l'Empire ottoman — Paris konferanslarından doğan eser (1935); Türkçesi Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu.