Âşık Paşazâde
Derviş Ahmed Âşıkî
Tevârîh-i Âl-i Osmân ile en erken Osmanlı tarihlerinden birinin yazarı.
Hayatı
Asıl adı Derviş Ahmed, mahlası Âşıkî'dir. Mutasavvıf şair Âşık Paşa'nın torununun oğlu olduğu için Âşıkpaşazâde diye tanındı. 1400 (h. 803) dolaylarında, Amasya'nın Mecitözü ilçesine bağlı Elvan Çelebi köyünde doğdu. Babası bir tekke şeyhiydi; kendisi de küçük yaşlardan itibaren Vefâî tekke çevresinde yetişti.
Gençliğinde Geyve'de, sonraki eserinde kaynak olarak kullanacağı Yahşi Fakih'in yanında kaldı. Fetret Devri olaylarına ve II. Murad ile Düzmece Mustafa arasındaki mücadeleye tanıklık etti. Konya'da Sadreddin Konevî zâviyesinde misafir olarak bulundu ve Şeyh Abdüllatîf el-Kudsî'den feyz aldı. 1437'de hacca gitti, dönüşte Mısır'ı gördü. Bir süre Üsküp'te İshak Bey'in himayesinde yaşadı ve II. Murad'ın seferlerine katıldı.
Hayatının son dönemini İstanbul'da geçirdiği anlaşılır. 1457'de Edirne'de şehzadeler için düzenlenen sünnet düğününde bulundu. 1469-1470'te kızı Râbia'yı müridi Şeyh Seyyid Velâyet ile evlendirdi. Eserini 1484 civarında, kendi ifadesine göre seksen beş yaşındayken tamamladı. Ölüm tarihi kesin değildir; TDV İslâm Ansiklopedisi 1484'ten (h. 889) sonra öldüğünü belirtir. İstanbul'da Haydar semtinde büyük dedesi adına yaptırdığı mescidin hazîresine gömüldüğü tahmin edilir.
Tarihçiliği
Âşıkpaşazâde'nin tek bilinen eseri *Tevârîh-i Âl-i Osmân*'dır. Eser Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Fâtih dönemine kadarki olayları bâblar hâlinde anlatır; yer yer soru-cevap biçimine başvurur. Kaynakları üç katmanda değerlendirilir. Yıldırım Bayezid dönemine kadarki kısım için Yahşi Fakih'in kaleme aldığı bir menâkıbnâmeden yararlanır. 1402 Ankara Savaşı için olayı görenlerin anlatımlarına başvurur. II. Murad ve Fâtih dönemlerinde ise büyük ölçüde kendi gözlemlerine dayanır.
Üslubu sadedir. TDV maddesi, eserin orta tabaka ve özellikle askerî zümreler arasında okunmak üzere yazıldığını belirtir. Yazar Osmanlı hükümdarlarını gazâ ile meşgul gaziler olarak tasvir eder; Ahîler ve Anadolu'daki Türk-İslâm kültürü hakkında da değerli bilgiler verir. Metne yer yer manzum parçalar eklemiş, bunların bir kısmını Ahmedî'nin *İskendernâme*'sinden almıştır.
Etkisi ve mirası
Eserin önemi, en erken standart Osmanlı tarihlerinden biri olmasından gelir. Kendisinden sonra Neşrî gibi tarihçiler, *Cihannümâ*'yı yazarken bu metinden yararlanmıştır. Avrupa'da Joseph von Hammer, Osmanlı tarihini yazarken onu temel kaynaklarından biri olarak kullandı. TDV maddesine göre Kâtib Çelebi'nin esere küçümseyici bir biçimde değinmesi, metnin uzun süre gereken ilgiyi görmemesinde etkili olmuştur.
Eserin farklı nüshaları ve neşirleri farklı tarihlerde sona erer. Âlî Bey'in 1914 (h. 1332) İstanbul neşri 1502'ye, Friedrich Giese'nin 1929 Leipzig neşri 1492'ye kadar uzanır. Nihal Atsız'ın 1949 yayını ise eseri yüz altmış bir bâb ve bir son bölüm hâlinde verir. Bugün kuruluş dönemi araştırmalarında, anlatının sözlü geleneğe ve menâkıb malzemesine dayanan yanları da dikkate alınarak eleştirel biçimde kullanılır.
Başlıca eserleri
- Tevârîh-i Âl-i Osmân — Osmanlı'nın kuruluşundan Fâtih dönemine uzanan, sade Türkçeyle yazılmış tarih (1484 dolayı); Âşıkpaşazâde Tarihi olarak da bilinir.