Nev'î

Âlim-şâir kimliğiyle klâsik Osmanlı medrese kültürünün temsilcilerinden; şehzâde hocalığı yapan bir asır şâiri.

Hayatı

Asıl adı Yahyâ olan Nev'î, 1533–1534'te (h. 940) Malkara'da doğdu. Babası Pîr Ali, Malkara'da imamlık ve hocalık yapan bir Halvetî şeyhiydi; 1545'te (h. 952) vefat etti. Annesi tarafından Muhammediyye müellifi Yazıcıoğlu Mehmed'in soyundan geldiği kaydedilir. İlk tasavvuf terbiyesini babasından aldı.

1550'den (h. 957) itibaren İstanbul'da Dâvud Paşa Medresesi'nde Karamânî Ahîzâde Ahmed Efendi'den, ardından Sahn'da kardeşi Mehmed Efendi'den ders okudu. Daha sonra Sarhoş Bâlî Efendi, Kürd Mehmed Efendi ve Şeyh Şâban Efendi ile de bağ kurdu. Müderrisliğe Gelibolu'da başladı; 1566'dan (h. 973) itibaren Balaban Paşa ve Mesih Paşa medreselerinde, 1572'den (h. 980) sonra İstanbul'da Şahkulu, Murad Paşa, Câfer Ağa ve Mihrimah Sultan medreselerinde ders verdi. 1587–1590 arasında Çınarlı Medresesi'nde bulundu.

1590'da (h. 998) III. Murad, onu Şehzade Mustafa'ya hoca tayin etti. Ardından Şehzadeler Bayezid, Osman ve Abdullah'ın da hocalığını yaptı. Bu görev, III. Mehmed'in 1595'te (h. 1003) tahta çıkışında kardeşlerinin katledilmesiyle sona erdi. Nev'î, 24 Haziran 1599'da (30 Zilkade 1007) İstanbul'da vefat etti ve Şeyh Vefâ Camii hazîresinde, şeyhi Şâban Efendi'nin yanına defnedildi. Oğlu Nev'îzâde Atâî, Taşköprizâde'nin *eş-Şekāik*'ine yazdığı zeyille tanınan bir âlim ve şairdir.

Düşüncesi

Nev'î, medrese ilimleri ile tasavvufu birlikte temsil eden bir âlimdir. Bilgi anlayışı üzerine yapılan güncel bir araştırma, onun bilgi türlerini ayırırken farklı terimler kullandığını gösterir. "İlim" kelimesini eşyanın özellikleri ve kurallarıyla ilgili dış bilgi için kullanır; "mârifet" ve "hakîkat" kavramlarını ise riyazetle, aracısız elde edilen iç bilgiye ayırır. "Hikmet"i de eşyanın hakikatini gösteren bilginin şeriata uygun amelle birleşmesi olarak tanımlar.

Bu bakış, en tanınmış eseri *Netâyicü'l-fünûn ve mehâsinü'l-mütûn*'da somutlaşır. III. Murad'a sunulan eser, on iki ilmin özünü bir araya getiren ansiklopedik bir derlemedir. Kelâm, fıkıh usulü, tefsir, tasavvuf, tarih, felsefe ve astronomi gibi alanları kısa bölümler hâlinde tanıtır. TDV İslâm Ansiklopedisi, eserin çok okunduğunu ve neredeyse her kütüphanede bir nüshasının bulunduğunu belirtir.

Nev'î'nin tasavvufî yönü, İbnü'l-Arabî'nin *Fusûsu'l-hikem*'ini Keşfü'l-hicâb min vechi'l-kitâb adıyla Türkçeye çevirmesinde de görülür. Çeviriyi 1593'te (h. 1002) tamamladı.

Şiiri

Nev'î Arapça, Farsça ve Türkçeyi iyi bilen bir şairdi. *Dîvân*'ında 558 gazel ve 58 kaside ile başka nazım şekillerinde şiirler bulunur. TDV'ye göre gazellerinde sade bir dil ve zorlamasız bir akıcılık öne çıkar; kasidelerinin girişlerinde ise canlı tasvirlere yer verir. Atasözü ve deyimleri şiirine ustalıkla yerleştirmesi de dikkat çeker. Şehzade Mehmed'in sünnet düğünü için yazdığı Sûriyye kasidesi çağında beğeniyle karşılanmıştır.

Hoca Sâdeddin, Bâkî ve Üsküplü Vâlihî gibi dönemin önde gelen âlim ve şairleriyle yakın ilişkiler içindeydi. Dîvanının ilmî neşri Mertol Tulum ve M. Ali Tanyeri tarafından 1977'de yapılmıştır.

Başlıca eserleri

• Dîvân — 558 gazel ve 58 kaside başta olmak üzere şiirlerini içeren dîvan.
• Netâyicü'l-fünûn ve mehâsinü'l-mütûn — III. Murad'a sunulan, on iki ilmi özetleyen ansiklopedik eser.
• Keşfü'l-hicâb min vechi'l-kitâb (1593) — İbnü'l-Arabî'nin *Fusûsu'l-hikem*'inin Türkçe tercümesi.
• Tercüme-i Hadîs-i Erbaîn (1569) — kırk hadisin manzum tercümesi.
• Hasb-i Hâl — Bâlî Efendi'nin işaretiyle yazılmış, yaklaşık 800 beyitlik tasavvufî mesnevi.
• Sûriyye — Şehzade Mehmed'in sünnet düğünü üzerine kaside.