Takiyüddîn er-Râsıd

İstanbul rasathânesini (1577) kuran; saniyeyi de gösteren mekanik gözlem saatleri ve astronomi aletleri tasarlayan astronom-mühendis.

Hayatı

Takıyyüddin 14 Haziran 1526'da (4 Ramazan 932) Şam'da, Türk kökenli bir ailede doğdu. Nev'îzâde Atâî'nin verdiği 1521 ve Kahire doğumu bilgisi TDV'ye göre yanlıştır, ama sonraki bazı araştırmacılarca tekrarlanmıştır. Atalarının Nûreddin Zengî ve Selâhaddîn Eyyûbî'nin komutanlarından olduğu, "Sahyûnî" nisbesinin Lazkiye yakınlarındaki Sahyûn Kalesi'ne dayandığı belirtilir. İlk eğitimini kadı olan babası Zeynüddin Ma'rûf Efendi'den aldı, Şam'da başka hocalardan da ders gördü. Ailesinin yaklaşık 1550'de İstanbul'a taşınması üzerine öğrenimini Çivizâde Mehmed Efendi ve Ebüssuûd Efendi gibi âlimlerin yanında sürdürdü.

Sonra Mısır'a gitti, Kahire'de Şeyhûniyye ve Sargatmışıyye medreselerinde müderrislik yaptı. Bir ara İstanbul'a dönüp Sadrazam Semiz Ali Paşa zamanında Edirnekapı Medresesi'ne atandı; ailevî nedenlerle yeniden Kahire'ye geçti. Mısır kadılığına getirilen Çivizâde Mehmed Efendi'ye vekâlet etti. Kazasker Molla Abdülkerim Çelebi'nin teşviki onu astronomi ve matematiğe yöneltti; optik kitabını ona ithaf etti. 1570'te İstanbul'a döndü, bir yıl sonra II. Selim tarafından müneccimbaşılığa atandı.

İstanbul Rasathânesi

Gözlemlerine önce Galata Kulesi'nde başladı. Eski zîclerin ihtiyacı karşılamadığını, yeni gözlem yapılmasının zorunlu olduğunu bildirince III. Murad, Sokullu Mehmed Paşa ile Hoca Sâdeddin Efendi'yi ona yardımcı olarak görevlendirdi. Çalışmalar 1577'den itibaren Tophane sırtlarında kurulan rasathânede sürdü; burada bir kütüphane de oluşturuldu. TDV, rasathânenin dönemin en iyi aletleriyle donatıldığını ve kısa ömrüne karşın Tycho Brahe'nin Uranienborg'u ile boy ölçüşecek nitelikte olduğunu yazar.

Siyasî çekişmeler ve dostluk kurduğu devlet adamlarının rekabeti, onu ve rasathâneyi hedef alan bir kampanyaya yol açtı. Şeyhülislâm Kadızâde Ahmed Şemseddin Efendi'nin "rasathâneler bulundukları ülkeleri felâkete sürükler" yolundaki fetvasının ardından, 22 Ocak 1580 tarihli hatt-ı hümâyunla rasathâne aletleriyle birlikte yıktırıldı. Takıyyüddin bu olaydan derin üzüntü duyarak köşesine çekildi ve İstanbul'da öldü. TDV ölüm tarihini vermez.

Çalışmaları

Eserlerinin yaklaşık üçte biri astronomiye ayrılmıştır. Gözlemlerinden hesapladığı Ay, Dünya ve gezegen hareketlerindeki düzensizlikleri günümüz değerlerine yakın ölçülerle açıkladığı belirtilir. Trigonometride sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjantın tanımlarını verdi, delil getirdi ve 1° ile 90° arasında birer derecelik sinüs ve tanjant tabloları hazırladı. Altmışlı kesirler yerine ondalık kesirleri kullandı; ancak ondalık ayracı yerine basamakları sözle ifade etti. İkinci dereceden denklemleri aritmetik yolla çözdü.

Optik kitabında ışığın küresel yayılımını anlattı; adını vermeden, uzaktaki cisimleri gösteren bir billûr mercekten söz etti. Mekanik saatler, kaldıraçlar ve su çekme araçları tasarladı. Cep, duvar, masa ve gözlem saatlerini anlatan eseri, Batı dahil o yüzyılın bu konudaki en kapsamlı kitabı sayılır. Saatlerinin ayırıcı özelliği dakikanın yanında saniyeyi de göstermesiydi.

Başlıca eserleri

• Sidretü müntehâ'l-efkâr fî melekûti'l-feleki'd-devvâr — Uluğ Bey zîcinin eksiklerini tamamlayan ve rasathâne gözlemlerini aktaran zîc.
• Cerîdetü'd-dürer ve harîdetü'l-fiker — ondalık kesirli tabloları içeren küçük zîc.
• el-Kevâkibü'd-dürriyye fî vaz'i'l-benkâmâti'd-devriyye — mekanik saat yapımına dair.
• et-Turuku's-seniyye fi'l-âlâti'r-rûhâniyye — saatler, kaldıraçlar ve pompalar.
• Nûr hadîkati'l-ebsâr ve nûr hakîkati'l-enzâr — İbnü'l-Heysem ve Kemâleddin el-Fârisî'nin optik çalışmalarını geliştiren eser.
• Âlât-ı Rasadiyye li-Zîci'ş-Şehinşâhiyye — rasathâne aletlerini anlatan çalışma.