Matrakçı Nasûh

Şehir-minyatürünü Osmanlı'nın görsel diline kazandıran; Beyân-ı Menâzil ile Kânûnî'nin Bağdat seferini şehir şehir çizen polymat.

Hayatı

Matrakçı Nasûh'un doğum tarihi ve yeri kaynaklarda kesin olarak bilinmez. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Bosnalıdır; babasının adı Abdullah, dedesinin adı Karagöz olarak geçer. Bazı kaynaklar doğum yerini Bosna'daki Visoko, doğum yılını da 1480 civarı olarak verir; ancak bu bilgiler kesinlik taşımaz. Muhtemelen devşirme yoluyla genç yaşta saray hizmetine alınmış ve II. Bâyezid döneminde Enderun'da yetişmiştir. Enderun'daki hocaları arasında Sâî adı anılır.

Nasûh, gençliğinde silah kullanmadaki ustalığıyla tanındı. Kendi geliştirdiği ve "matrak" denen savaş oyunu yüzünden "Matrakçı" lakabıyla anıldı. 1530'da (h. 936) şehzâdelerin sünnet düğününde Atmeydanı'nda kâğıttan hareketli kaleler kurdurduğu kaydedilir. Hayatının sonunda ıstabl-ı âmire kethüdâsı (saray ahırlarının kâhyası) olarak görev yapıyordu. 28 Nisan 1564'te (16 Ramazan 971) vefat etti.

Tarihçi, hattat ve minyatürcü

Matrakçı Nasûh'un adı, aynı kişide birleşen birkaç uzmanlıkla anılır: matematik, tarih yazıcılığı, hat ve resim. TDV İslâm Ansiklopedisi, onun Osmanlı bürokrasisinde dîvânî yazının öncülerinden sayıldığını da belirtir.

Tarih alanındaki en kapsamlı çalışması *Mecmaü't-tevârîh*'tir. Eser, Taberî'nin *Târîhu'l-ümem ve'l-mülûk*'unun tercümesiyle başlar ve olayları 1551'e (h. 958) kadar getirir. Bunun Osmanlı tarihine ayrılan kısmı, Sadrazam Rüstem Paşa'ya sunulduğu için Rüstem Paşa Tarihi olarak da bilinir. Kânûnî döneminin olaylarını anlatan Süleymannâme ile Târîh-i Sultân Bâyezîd, Fetihnâme-i Karaboğdan (1538) ve 1543 Macaristan seferini konu alan Târîh-i Feth-i Şikloş da onun kaleminden çıkmıştır.

Bu eserlerin bir kısmı resimlidir ve Nasûh'u Osmanlı sanatında ayrı bir yere koyan da bu resimlerdir. Şehirleri, kaleleri, limanları ve konak yerlerini kuşbakışı gösteren bu tasvirler, sanat tarihinde "topografik" ya da "menzil" resmi olarak adlandırılan türün ilk ve en tanınmış örnekleri sayılır. *Târîh-i Sultân Bâyezîd*'de Kili, Akkirman, İnebahtı, Modon ve Gülek gibi kalelerin tasvirleri yer alır; Osmanlı gemileri de ayrıntılı biçimde resmedilmiştir.

Beyân-ı Menâzil

Tam adı Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn olan eser, Kânûnî Sultan Süleyman'ın 1533–1536 yılları arasındaki Irakeyn (Irak-İran) seferini konu alır. Ordu İstanbul'dan yola çıkıp Tebriz ve Bağdat üzerinden geri dönerken konakladığı her menzil kaydedilmiş, bunların önemli bir kısmı resimlenmiştir. İstanbul, Tebriz ve Bağdat gibi şehirlerin tasvirleri, yapıları tanınacak ayrıntıda gösterir; bu yüzden eser, yalnızca bir sanat yapıtı değil, XVI. yüzyıl şehirleri için görsel bir belge olarak da kullanılır.

Eserin bilinen tek nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndedir. Tıpkıbasımı 1976'da Ankara'da yayımlanmıştır.

Matematik ve silah bilgisi

Nasûh'un ilk eserlerinden biri, 1517'de (h. 923) tamamladığı *Cemâlü'l-küttâb ve kemâlü'l-hüssâb*'dır. Rakamlar, dört işlem, kesirler ve ölçüler gibi konuları işleyen bu eserin bir nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunur. Türkçe yazdığı Umdetü'l-hisâb ise Nuruosmaniye Kütüphanesi'ndedir. 1530'da (h. 936) kaleme aldığı Tuhfetü'l-guzât, kendi çizimleriyle desteklenmiş bir silah kullanma kılavuzudur.

Başlıca eserleri

• Cemâlü'l-küttâb ve kemâlü'l-hüssâb (1517) — rakamlar, aritmetik işlemler ve ölçüler üzerine matematik kitabı.
• Umdetü'l-hisâb — Türkçe hesap kitabı.
• Tuhfetü'l-guzât (1530) — müellif çizimli silah ve savaş teknikleri kılavuzu.
• Mecmaü't-tevârîh — Taberî tercümesiyle başlayıp 1551'e uzanan genel tarih.
• Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn — 1533–1536 Irakeyn seferinin resimli menzil kaydı.
• Süleymannâme — Kânûnî döneminin olaylarını anlatan resimli tarih.
• Târîh-i Sultân Bâyezîd — kale tasvirleriyle resimlenmiş II. Bâyezid tarihi.
• Fetihnâme-i Karaboğdan (1538) ve Târîh-i Feth-i Şikloş — Boğdan ve Macaristan seferlerinin anlatımı.