Naîmâ

Osmanlı'nın ilk resmî vakanüvisi; İbn Haldûn'un devlet teorisini Türkçeye sokan tarihçi.

Hayatı

Asıl adı Mustafa olan Naîmâ, 1655 dolaylarında (h. 1065) Halep'te doğdu. Babası Mehmed Ağa yeniçeri serdarıydı. İlk tahsilini doğduğu şehirde gördü; 1680 civarında İstanbul'a geldi. Sarây-ı Atîk'te hizmet ederken Bayezid Camii'ndeki derslere devam etti.

1686'da (h. 1097) Dîvân-ı Hümâyun kalemine girdi. Bir süre Kalaylıkoz Ahmed Paşa'nın, ardından Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa'nın himayesinde bulundu. Bu ikinci hâmisi, onun tarihçi olarak yetişmesinde belirleyici oldu. Yaklaşık 1700–1702 yıllarında, Şârihülmenârzâde Ahmed Efendi'nin bıraktığı tarih müsveddelerini düzenlemekle görevlendirildi. Sonraki yıllarda Anadolu muhasebeciliği gibi mâliye görevlerine getirildi. Son görevi Mora'da mübâyaacılıktı. Ağustos 1716'da (Şâban 1128) Mora'daki Balyabadra'da (Patras) vefat etti.

İlk vakanüvis meselesi

Naîmâ, Osmanlı'nın ilk resmî vakanüvisi olarak yaygın biçimde anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu kanaatin, halefi Râşid Efendi'nin ondan "vakanüvis" diye söz etmesiyle güçlendiğini belirtir. Bununla birlikte Naîmâ'ya verilen ilk görev, yeni bir tarih yazmaktan çok mevcut müsveddeleri işlemekti. Bazı kaynaklar, vakanüvisliğin düzenli bir makam hâline gelmesini Râşid Efendi dönemine bağlar. Dolayısıyla "ilk vakanüvis" nitelemesi, kurumun kesin başlangıcından çok bir gelenek kabulünü yansıtır.

Târîh-i Naîmâ

Eserin asıl adı *Ravzatü'l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri'l-hâfikayn*'dır; ad, hâmisi Amcazâde Hüseyin Paşa'ya işaret eder. 1704'te tamamlanıp ona ithaf edildi. Eser, 1591–1660 (h. 1000–1070) arasındaki olayları anlatır. Naîmâ, Şârihülmenârzâde'nin müsveddeleri ve Kâtib Çelebi'nin *Fezleke*'si başta olmak üzere çeşitli kaynaklardan yararlandı. TDV, onun kaynakları karşılaştırıp bilgileri bir araya getirmede başarılı olduğunu, ancak *Fezleke*'den bazı bölümleri değiştirmeden aktardığını da kaydeder.

Eserin mukaddimesi, Naîmâ'nın tarih anlayışını ve siyasî görüşlerini ortaya koyduğu bölümdür. Burada İbn Haldûn'un devleti canlı bir organizma gibi gören yaklaşımına ve devletin "beş tavır" (beş evre) geçirdiği görüşüne yer verilir. TDV'ye göre bu görüşler doğrudan İbn Haldûn'dan çok, Kâtib Çelebi'nin Düstûrü'l-amel adlı risalesi üzerinden aktarılmıştır. Mukaddimede Âlî Mustafa Efendi'nin etkisi de görülür. Naîmâ, Karlofça Antlaşması'nı Amcazâde Hüseyin Paşa'nın başarısı olarak sunar. Ayrıca tarih yazanlarda bulunması gereken yedi şartı sayar; bunların arasında doğruluk, söylentiden kaçınma ve bilgiyi ehlinden doğrulama vardır.

Üslup bakımından eser, renkli tasvirleri, hikâye eder gibi akan anlatımı ve nükteli ifadeleriyle tanınır. Olayların iç yüzünü ve sebeplerini anlatmaya gösterdiği özen, onu yalnızca olay sıralayan kroniklerden ayırır.

Etkisi ve mirası

Târîh-i Naîmâ, 1734'te (h. 1147) İbrâhim Müteferrika matbaasında iki cilt hâlinde basıldı. XIX. yüzyılda altı ciltlik yeni baskıları yapıldı. Zuhuri Danışman'ın 1967'deki sadeleştirmesi ve Mehmet İpşirli'nin 2007'de Ankara'da yayımlanan dört ciltlik ilmî neşri, eserin modern dönemdeki başlıca baskılarıdır.

1660 sonrasına ait müsveddelerinin Şehrîzâde Said Efendi'ye geçtiği rivayet edilir. Halefi Râşid Efendi de Naîmâ'nın tuttuğu günlük kayıtlardan yararlanmıştır. Böylece Naîmâ, XVIII. yüzyıl Osmanlı vakanüvislik geleneğinin başlangıcında anılan isim olmuştur.

Başlıca eserleri

• Ravzatü'l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri'l-hâfikayn (Târîh-i Naîmâ) — 1591–1660 arasını anlatan, mukaddimesinde İbn Haldûn kaynaklı devlet görüşlerine yer veren tarih.