Zâtî

Bâkî'nin hocası sayılan; Beyazıt'taki remilci dükkânını şairlerin buluşma yerine çeviren gazel ustası.

Hayatı

Zâtî Balıkesir'de doğdu. Asıl adı konusunda kaynaklar ayrışır: Sehî ve Latîfî Bahşî, Kınalızâde İvaz, Âlî Mustafa Efendi ise Satı veya Satılmış der. Uzunçarşılı, şairin Âşık Çelebi'ye bizzat söylediği "İvaz" adının doğru olduğunu kabul eder. Doğum yılı bu adın ebced değeri olan 876'ya (1471) dayandırılır. Ailesi hakkında fazla bilgi yoktur. Balıkesir'de baba mesleği olan çizmecilikle uğraşırken şiir yazdı, rind ve kalender meşrepli olarak meşk meclislerine katıldı. Kulakları iyi duymadığı için ilim tahsilinde eksik kaldığı, geçimini sağlamak için Müneccimzâde'den remilcilik öğrendiği bildirilir. Manisa, Bursa, İznik ve Edirne'de bulundu, kırk yaşlarında İstanbul'a yerleşti.

Hadım Ali Paşa'nın divan kâtibi şair Mesîhî ile tanışınca paşanın himayesine girdi. II. Bayezid'e Nevruz ve bayramlarda sunduğu kasidelerle dikkat çekti; Kazasker Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi, Nişancı Tâcîzâde Câfer Çelebi ve Defterdar Pîrî Mehmed Paşa gibi kişilerin meclislerine devam etti. II. Bayezid'in son zamanlarındaki karışıklıklarda Ali Paşa öldürülüp Müeyyedzâde ile Tâcîzâde azledilince hâmisiz kaldı ve remilcilik yapmaya başladı. Bir Selim'in tahta çıkışını tebrik eden iki kasidesi beğenildi ve Bursa ile Balıkesir'de iki köyün geliri ona bağlandı. TDV bunu "II. Selim" diye yazar, ancak şair 1546'da öldüğü için I. Selim kastedilmiş olmalıdır. Yine de Kanûnî dönemine kadar sıkıntı çekti; Kanûnî'ye sunduğu şiirler beğenilince câize ve sâlyâne ile rahata kavuştu. Sonra defterdar Mahmud Çelebi zamanında yıllık geliri kesildi. Son yıllarını Fâtih'te Sarıgüzel Hamamı yakınındaki evinde yoksulluk içinde geçirdi; Beyazıt Camii avlusundaki remilci dükkânına bastonla gidip gelirdi. Kasım 1546'da (Ramazan 953) öldü; Edirnekapı dışına gömüldü. İranlı şair Zuhûrî, "Eş'ârı kaldı yâdigâr" mısraıyla ölüm tarihini düştü.

Şiiri

Tezkireciler onu Necâtî'den sonra şairlere yol açacak büyük bir sanatkâr sayar; yalnızca Gelibolulu Mustafa Âlî övgü sözleri söylemez. Adının yeterince duyulmaması mevki hırsı taşımamasına ve sağırlığına bağlanır. Eleştirenler, sanat kaygısı gütmeden çok yazdığı için tekrara düştüğünü, remilci dükkânında düzelttiği şiirleri bazen kendine mal ettiğini öne sürer. Övenler ise ilim görmeden kendini yetiştirmesini, sağırlığa karşın sanatını geliştirmesini ve dükkânını şairlerin yetiştiği bir ortama çevirmesini takdir eder.

Dili sadedir; atasözü ve deyimleri sık kullanır, bu yüzden kalıplaşmış ifadelerden doğan imâle ve zihaf kusurlarına düştüğü olur. Çevresinden aldığı gündelik tipleri, âdetleri ve inanışları gazellerine yansıtır; bazı gazellerinde riyazî ve kitabî ilimlere de yer verir, muamma benzeri harf ve kelime oyunları yapar. Kasideleri gazellerinin aksine ağır bir dille yazılmıştır. Arkadaşı Şair Âhî ve talebesi Bâkî onun şiirlerine nazîre yazmıştır; kendisi de Hayâlî Bey, Melîhî, Usûlî ve Tâcîzâde Câfer Çelebi'ye nazîre yazdı. Dolayısıyla Bâkî'nin yetiştirdiği kişi olarak anılması TDV'de geçer; Fuzûlî ile bağlantısına ise okunan kaynaklarda rastlanmaz.

Eserleri

Dîvânında yalnızca gazeller bulunur ve şiir sayısı kaynaklara göre değişir: yeni araştırmalar 1825 gazel ve yaklaşık doksan kaside belirler. Dîvân Ali Nihad Tarlan (1967-1970) ile Mehmed Çavuşoğlu ve M. Ali Tanyeri (1987) tarafından yayımlanmıştır. Şem' ü Pervâne 1534'te yazılmış 4000 beyitlik mesnevidir. İki *Letâif*'ten ilki devrin ileri gelenleri ve şairleri hakkında, ikinci bölümü meslek erbabını mizahî yönden ele alan latifelerden oluşur; ikincisi Deli Birader Gazâlî'nin Mekke'den yazdığı mektuba verdiği cevaptır. Edirne Şehrengizi II. Bayezid zamanındaki Edirne güzellerini tasvir eder.

Başlıca eserleri

• Dîvân — gazeller; yaklaşık 1825 gazel.
• Şem' ü Pervâne (1534) — 4000 beyitlik mesnevi.
• Letâif — iki ayrı letâifi; mizahî ve eleştirel anlatılar.
• Edirne Şehrengizi — Edirne güzellerini konu alan şehrengiz.