Şehristânî

el-Milel ve'n-Nihal ile dinler tarihinin İslâm dünyasındaki kurucu eserini veren Selçuklu âlimi.

Hayatı

Şehristânî, Horasan'ın kuzeybatısında, Nesâ yakınlarındaki Şehristan kasabasında doğdu. Bu yer bugün Türkmenistan sınırları içinde, Karakum çölünün kenarında kalır. Doğum yılı kaynaklarda farklı verilir: hicrî 467, 469, 470 ve 479 yılları zikredilir; bu da milâdî 1076 ile 1086 arasına denk gelir.

İlk eğitimini memleketinde dil, matematik ve mantık alanında aldı. Ardından Nîşâbur'a giderek İmâmü'l-Haremeyn Cüveynî'nin talebelerinden ders okudu. Fıkıh ve usûlü Ebü'l-Muzaffer Ahmed el-Hâfî ile Abdürrahîm el-Kuşeyrî'den, hadisi Ali el-Medînî'den öğrendi. Tefsir ve Eş'arî kelâmında hocası Selmân en-Nîsâbûrî üzerinde derin iz bıraktı.

1117'de (510) hacca gitti. Dönüşte Bağdat'a uğradı ve yaklaşık üç yıl Nizâmiye Medresesi'nde ders verdi. 1120-1132 yılları arasında Horasan'da, Selçuklu Sultanı Sencer'in veziri Nasîrüddin Mahmûd el-Mervezî'nin hizmetinde bulundu ve Dîvânü'r-resâil'de görev aldı. Daha sonra Tirmiz'e geçerek nakîbü'l-eşrâf Mecdüddin Ali el-Hüseynî'nin himayesine girdi. Son yıllarını doğduğu kasabada geçirdi ve 1153'te (548) orada öldü.

Düşüncesi

Şehristânî, Sünnî-Eş'arî çizgide yetişmiş, ancak felsefeye derin ilgi duymuş bir kelâmcıdır. Nihâyetü'l-ikdâm, Eş'arî kelâmının ana meselelerini yirmi bölümde ele alır; metafizik, Allah'ın sıfatları, nübüvvet ve âhiret bunlar arasındadır. Musâraatü'l-felâsife ise İbn Sînâ metafiziğini yedi mesele üzerinden eleştiren bir reddiyedir.

Bazı çağdaşları ve sonraki müellifler, örneğin Zehebî, onu İsmâilî eğilimlerle itham etmiştir. Kur'an tefsiri *Mefâtîhu'l-esrâr*da zâhirî yorumun yanında bâtınî yorumlara yer vermesi de bu şüpheyi beslemiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi, eserlerinde bu iddiayı kanıtlayacak yeterli metin bulunmadığını kaydeder. Şüphenin daha çok onun felsefî birikiminden ve karşı görüşleri tarafsız aktarma tavrından doğduğu değerlendirilir.

el-Milel ve'n-nihal beş giriş bölümü ve iki ana kısımdan oluşur. Müellif insanları ikiye ayırır: vahye dayalı bir dine bağlı olanlar (ehl-i diyânât) ve kendi görüşlerine uyanlar (ehl-i ehvâ). Bu çerçevede İslâm fırkaları, Yahudiler ve Hıristiyanlar, Mecûsîler, Sâbiîler, filozoflar ve Hint inançları sırayla incelenir. Eserin ayırt edici yanı, polemik yerine tasvire yönelmesi ve görüşleri sahiplerinin ifadesine yakın biçimde aktarmaya çalışmasıdır.

Etkisi ve mirası

İbn Teymiyye, fırkalar üzerine yazılmış eserler arasında *el-Milel*i muhtevası en zengin olanı sayar. Eser İslâm dünyasında Farsça ve Türkçeye çevrildi. Avrupa'da da uzun süre İslâm dışı dinler hakkında başvurulan başlıca kaynaklardan biri oldu. Metnin ilk modern neşrini William Cureton 1842-1846 yıllarında Londra'da yaptı. Theodor Haarbrücker 1850-1851'de Almanca, Daniel Gimaret ile Guy Monnot 1986-1993 arasında Fransızca tercümesini yayımladı.

Kelâm tarihinde ise Şehristânî, felsefî meseleleri kelâmın içine taşıyan müteahhirîn Eş'arîliğinin hazırlayıcılarından sayılır. Bu çizgi Fahreddin er-Râzî ile olgunlaşmıştır.

Başlıca eserleri

• el-Milel ve'n-nihal — Dinleri, mezhepleri ve felsefe ekollerini sınıflandırıp tanıtan dinler tarihi eseri.
• Nihâyetü'l-ikdâm fî ilmi'l-kelâm — Eş'arî kelâmının temel meselelerini yirmi bölümde inceleyen eser.
• Musâraatü'l-felâsife — İbn Sînâ metafiziğini yedi mesele üzerinden eleştiren, vezir Mervezî'ye ithaf edilmiş reddiye.
• Mefâtîhu'l-esrâr ve mesâbîhu'l-ebrâr — Fâtiha ve Bakara sûrelerini zâhirî ve bâtınî yorumlarla ele alan tefsir.
• Meclis-i halk u emr — Yaratılış ve kozmoloji üzerine Harezm'de kaleme alınmış Farsça risâle.