Hezârfen Ahmed Çelebi
Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçan; Evliyâ Çelebi'nin tanıklığıyla bilinen Osmanlı havacılık öncüsü.
Tek kaynak
Hezârfen Ahmed Çelebi hakkındaki bilgi, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre yalnızca Evliyâ Çelebi'nin *Seyahatnâme*'sine dayanır. Doğum ve ölüm tarihi bilinmez; yalnızca on yedinci yüzyılda yaşadığı söylenir. Türkçe Vikipedi 1609-1640 aralığını verir, ancak bu tarihlerin dayanağı gösterilmemiştir. "Hezârfen", "bin fenli", yani çok şey bilen, marifetli anlamındadır. TDV, çeşitli fen ve sanatlardan anladığı için bu lakapla anıldığını yazar.
Evliyâ Çelebi'nin anlattığı uçuş
Evliyâ'nın kısa anlatımına göre Ahmed Çelebi önce Okmeydanı'nda, rüzgârın şiddetli olduğu zamanlarda "kartal kanatları" denen bir aletle sekiz dokuz kez havalanıp deneme yaptı. Bu denemelerden rüzgâra karşı uçuşun kaldırma gücü sağlayacağı sonucuna vardığı TDV'de aktarılır. Ardından Galata Kulesi'nin tepesinden lodos rüzgârıyla havalandı ve Üsküdar'daki Doğancılar Meydanı'na indi. Padişah IV. Murad (1623-1640) olayı Sarayburnu'ndaki Sinan Paşa Köşkü'nden seyretti. Ona bir kese altın verdi ancak "bu adam pek havf edilecek bir adamdır, ne murad ederse elinden gelir, böyle kimselerin bekâsı caiz değil" diyerek Cezayir'e sürdü; Evliyâ'ya göre Ahmed Çelebi orada öldü. TDV mesafeyi yaklaşık 3200 metre verir; Vikipedi 3358 metre yazar ve uçuşu 1632'ye tarihler. Bu tarih Evliyâ'nın metninde yer almaz.
Tartışma
TDV, kol ve kas gücüyle kuşları taklit ederek kanat çırpmanın bu mesafeyi aşmaya yetmeyeceğini, olsa olsa hava akımlarından yararlanan, tek parça kanatlı basit bir planörle süzülmenin kuramsal olarak düşünülebileceğini belirtir. Vikipedi, Galata Kulesi ile Doğancılar Meydanı arasındaki yükseklik farkından hareketle gereken süzülme oranının yaklaşık 41'e 1 olduğunu, bunun günümüzün delta kanatlarının erişebildiği orandan çok yüksek olduğunu hesaplar.
Tarihçiler iki kampa ayrılır. İlber Ortaylı ve Halil İnalcık gibi isimler, Osmanlı maliye kayıtlarında bir kese altınlık bahşişin bulunmadığını ve olayın yalnızca Evliyâ'da geçtiğini öne sürerek anlatıyı efsane sayar. Bahaeddin Yediyıldız, Yusuf Halaçoğlu ve Erhan Afyoncu gibi araştırmacılar ise belge bulunmamasının olayı çürütmediğini, Evliyâ'nın abartı yapsa bile olmayan bir olayı yazmayacağını savunur. Vikipedi, modern Osmanlı tarihçilerinin çoğunun uçuşun gerçek olduğunu ama Evliyâ'nın biraz abarttığını düşündüğünü yazar. Aynı dönemde roketle uçtuğu anlatılan Lâgarî Hasan Çelebi, Hezârfen'le birlikte anılır; Murat Bardakçı'nın aktarımına göre bir gravür Lâgarî'nin gösterisini destekler, Hezârfen'in uçuşu ise yalnızca Evliyâ'ya dayandığı için tartışmalıdır.
Kültürdeki yeri
Hezârfen, Türkiye'de havacılık tarihinin kişileri arasında anılır. PTT 1950'de İstanbul'da toplanan sivil havacılık kongresi için çıkardığı hatıra pullarından birinde uçuşu resmetti. Çatalca'daki özel havaalanı Hezarfen Havalimanı adını ondan alır. Fazıl Say'ın 2012 tarihli Hezarfen Ney Konçertosu ve Mustafa Altıoklar'ın 1996 tarihli İstanbul Kanatlarımın Altında filmi onun hikâyesini işler.