Hacı Ârif Bey

Modern Türk şarkı formunun kurucusu; klâsik mûsikîye duygusal yakınlığı kazandıran bestekâr.

Hayatı

Asıl adı Mehmed Ârif olan bestekâr, 1831 yılının sonlarında İstanbul'un Eyüp semtinde doğdu. Babası Ebûbekir Efendi, Eyüp Şer'iyye Mahkemesi'nde başkâtipti. Sesinin güzelliği daha mahalle mektebindeyken fark edildi; okulun ilâhi topluluğunda öne çıkan çocuklardan biri oldu.

İlk musiki derslerini komşusu olan bestekâr Şâhinbeyzâde Mehmed Bey'den aldı. Bir süre Hâfız Mehmed Zekâî Efendi'den de meşk etti. Ardından Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi'ye takdim edildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, üzerinde en derin izi bırakan hocanın Dede Efendi olduğunu belirtir.

1844'te Mızıka-yı Hümâyun'a kâtip olarak girdi ve burada Türk musikisi eğitimini sürdürdü. Sultan Abdülmecid'in beğenisini kazanarak mâbeyinci oldu, saraydaki hanımlara meşk hocalığı yaptı. 1861-1871 yılları arasında Sultan Abdülaziz'in sarayında hânendebaşı olarak görev yaptı. Ardından birkaç yıl musiki dışı memuriyetlerde bulundu: Şûrâ-yı Devlet kâtipliği ve Beykoz mal müdürlüğü bunlar arasındadır. II. Abdülhamid'in tahta çıkışından sonra miralay rütbesiyle yeniden Mızıka-yı Hümâyun'a döndü.

Özel hayatı çalkantılı geçti. Saray çevresinden hanımlarla birkaç kez evlendi; Çeşmidilber ve Zülfinigâr adlı eşlerinin ölümleri, bazı bestelerine yansıyan acılar olarak anılır. Son evliliğini Vâlide Sultan'ın hizmetindeki Nigârnik Hanım ile yaptı. 28 Haziran 1885'te, Mızıka-yı Hümâyun'daki odasında kalp hastalığından vefat etti ve Beşiktaş'taki Yahyâ Efendi Dergâhı'na defnedildi.

Musikideki yeri

Hacı Ârif Bey'in adı en çok şarkı formuyla birlikte anılır. Şarkı ondan önce de vardı; ancak onun elinde kısa, akıcı ve duygulu bir anlatımın başlıca aracı oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi, onu İsmâil Dede'den sonra XIX. yüzyılın en önemli Türk bestekârı ve şarkı formunun en büyük ustası olarak değerlendirir. Musikide "neo-klasik" ya da "romantik" diye nitelenen bir yönelimin başlatıcısı sayılır.

Kürdîlihicazkâr makamını terkip eden bestekâr olarak kabul edilir. Müsemmen usulünü de o düzenlemiştir. Nihâvend, kürdîlihicazkâr, hicaz, sûzinâk, karcığar, uşşak, hüzzam, rast ve sabâ en sık başvurduğu makamlar arasındadır.

Dikkat çekici bir ayrıntı, saz çalmaması ve nota bilmemesidir. Bestelerini meşk usulüyle, ezberden aktardı. Eserleri de böyle, talebelerinin hafızası yoluyla yayıldı. Kaynaklar, bin civarında eser bestelediğini aktarır. Ancak notası günümüze ulaşan eserlerin sayısı üç yüz otuz civarındadır; bunların büyük çoğunluğu şarkı, bir kısmı ilâhi ve başka formlardaki eserlerdir.

1873'te (1290) Mecmûa-i Ârifî adlı bir güfte mecmuası hazırladı. Elliyi aşkın makamdaki binden fazla eserin sözlerini toplayan bu derleme, dönemin repertuvarı için başvuru kaynağıdır.

Tanınmış eserleri

• "Niçin terkeyleyip gittin a zâlim" — kürdîlihicazkâr şarkı.
• "Gurûb etti güneş dünyâ karardı" — kürdîlihicazkâr şarkı.
• "Olmaz ilâç sîne-i sad-pâreme" — segâh şarkı.
• Mecmûa-i Ârifî (1873) — kendi derlediği güfte mecmuası.

Mirası

Hacı Ârif Bey'in üslubu, kendi kuşağındaki ve sonraki dönemdeki şarkı bestekârlarının çoğunu etkiledi. Talebesi Şevki Bey, bu çizginin en tanınmış devamcısı oldu. Bugün Türk musikisi repertuvarında icra edilen şarkılarının önemli bir kısmı, fasıl ve konserlerin temel eserleri arasında yer alır.