Şeyh Bedreddîn
Bedreddîn Mahmûd bin İsrâîl
Vâridât ile Osmanlı düşüncesinin en sıra dışı sesini veren; Börklüce Mustafa isyânının ilham kaynağı, îdam edilen âlim-şeyh.
Hayatı
Bedreddîn Mahmûd bin İsrâîl, Edirne yakınlarındaki Simavna kasabasında doğdu; "Simavî" nisbesi bu kasabadan gelir. Doğum yılı kaynaklarda 1339 ile 1368 arasında değişir. TDV İslâm Ansiklopedisi, torunu Halîl'in *Menâkıbnâme*'de kaydettiği 1359 tarihini anar; Vikipedi de 1359'u esas alır. Babası İsrâil'in Selçuklu hânedanına bağlandığı rivayet bazı araştırmacılarca siyasî amaçla uydurulmuş sayılır. Ailesi Edirne fethedilince (1362) oraya yerleşti.
İlk eğitimini babasının yanında aldı; Bursa kadısı Koca Efendi'nin derslerine katıldı, Konya'da Mevlânâ Feyzullah'tan mantık ve astronomi okudu. 1381'de Şam'a, Kudüs'e ve oradan Kahire'ye gitti. Kahire'de Muhammed b. Mübârekşah'tan mantık ve felsefe öğrendi; Seyyid Şerîf el-Cürcânî ile birlikte öğrenciydi. Memlûk Sultanı Berkuk onu oğlu Ferec'in hocası yaptı ve üç yıl bu görevde kaldı. Sarayda katıldığı tartışmalardan sonra Ahlatlı Şeyh Hüseyin'e intisap etti; tasavvufa karşı olan tutumunu bu dönemde değiştirdi. 1402-1403'te Tebriz'de Timur'un otağında İranlı âlimlerle tartıştığı anlatılır. Şeyhinin ölümü üzerine Kahire'de şeyhlik makamına geçti, fakat diğer şeyhlerle anlaşamayınca Edirne'ye döndü. Dönüş yolunda Tire'de Börklüce Mustafa'yla (Dede Sultan), Kütahya'da Torlak Kemal'le tanıştı.
Ayaklanma ve ölümü
Şehzadeler mücadelesinde Musa Çelebi, Edirne'yi alınca 1411'de (h. 814) onu kazasker yaptı. Mehmed Çelebi'nin galibiyetinden sonra, 1413'te ailesiyle birlikte İznik'e sürüldü; göz hapsine alındı ve ona 1000 akçe maaş bağlandı. TDV'ye göre bu durumu kabullenmeyerek "görünüşte dinî-tasavvufî, gerçekte siyasî" bir örgütlenmeye girişti. Börklüce Mustafa'yı Aydın çevresinde propaganda yapmakla görevlendirdi; Börklüce Karaburun'da, Torlak Kemal Manisa çevresinde taraftar topladı. Şeyh muhtemelen 1416'da İznik'ten kaçtı, Kastamonu'da İsfendiyar Bey'e sığındı, sonra Sinop'tan gemiyle Rumeli yakasına geçti ve Deliorman'a yerleşti. Çelebi Mehmed'in gönderdiği kuvvetler önce Börklüce ve Torlak'ı yendi, sonra Bayezid Paşa komutasındaki birlikler şeyhi yakaladı. Serez'de padişahın huzuruna çıkarıldı; padişahın kurduğu âlimler heyeti, malı ve ailesi korunmak şartıyla idam edilmesine karar verdi (Vikipedi: şeyhülislâmdan fetva alındı). 1420'de Serez'de idam edildi ve oraya gömüldü. 1924 mübadelesiyle Türkiye'ye gelen göçmenlerin getirdiği kemikleri 1961'de İstanbul'da Sultan II. Mahmud Türbesi hazîresine defnedildi.
Düşüncesi ve tartışılan yönleri
TDV, onu fıkıhta müctehid derecesinde bir âlim ve vahdet-i vücûdcu bir mutasavvıf olarak tanımlar. *Vâridât*'a göre mutlak varlık Allah'tır; âlem O'nun zuhûrundan ibarettir. Bedreddin, hulûl ve ittihad iddialarına karşı çıkarak varlıkta yalnız birlik bulunduğunu söyler. Bedenlerin yeniden dirilmesini halkın anladığı biçimde kabul etmemesi, cennet ve cehennemi te'vil yoluyla çok anlamlı okuması birçok eleştiriye yol açtı. TDV, Aziz Mahmud Hüdâyî'nin onu tekfir eden ifadelerini, Bursalı İsmâil Hakkı'nın ise övgüsünü aktarır.
Taraftarlarının özel mülkiyeti reddettiği ve ortaklaşa mülkiyeti savunduğu yönündeki suçlamalar da vardır; TDV bunların onun eserlerinde açıkça görülmediğini belirtir. XX. yüzyılda bazı Marksist yazarlar hareketi devrimci bir halk hareketi saydı; ansiklopedi, şeyhin masumiyetini savunan kaynakları (torunu Halîl, Taşköprizâde) da kaydeder. Bedreddin'in ölümünden sonra bir tarikat kurulmadı; taraftarlarının bir bölümü zamanla Alevî-kızılbaş kesime karışmıştır.
Başlıca eserleri
- Câmiü'l-fusûleyn — muamelât, yani ticarî ve hukukî işlemler üzerine fıkıh kitabı.
- Letâifü'l-işârât — fıkıh alanında ilk eseri; yazıldığı dönem konusunda kaynaklar ayrışır.
- et-Teshîl — *Letâifü'l-işârât*'ın şerhi.
- Vâridât — felsefî ve tasavvufî görüşlerini içerir.