Aziz Mahmud Hüdâî
Üsküdar'ın manevî sahibi; Celvetiyye yolunu kuran ve dokuz padişahla çağdaş olan büyük Osmanlı pîri.
Hayatı
Aziz Mahmud Hüdâyî 1541'de (948) Şereflikoçhisar'da doğdu. İstanbul'da Küçük Ayasofya Medresesi'nde Nâzırzâde Ramazan Efendi'den ders aldı ve bir süre onun muîdliğini yaptı. Tasavvufla ilk teması Nûreddinzâde Muslihuddin Efendi aracılığıyla oldu. Hocası Nâzırzâde'nin yanında Mısır ve Şam'a gitti. Mısır'da Halvetiyye'nin Demirtaşiyye kolundan Kerîmüddin el-Halvetî'den usûl-i esmâ terbiyesi gördü.
1573'te Bursa'ya döndü. Ferhâdiye Medresesi'nde müderrislik yaptı, Câmi-i Atîk mahkemesinde kadılık görevinde bulundu. Hocasının ölümünden sonra medrese ve kadılık görevlerini bıraktı. Bayramiyye'ye bağlı Muhyiddin Üftâde'ye intisap etti ve seyr ü sülûkünü üç yılda tamamladı. Ardından İstanbul'da Küçük Ayasofya tekkesinde yaklaşık sekiz yıl şeyhlik yaptı.
1589'da Üsküdar'da bir arsa satın alarak kendi dergâhının inşasına başladı; yapı 1595'te tamamlandı. 1599'dan itibaren Üsküdar'daki Mihrimah Sultan Camii'nde vaaz verdi. Ekim 1628'de (Safer 1038) Üsküdar'da öldü ve dergâhındaki türbesine defnedildi.
Tasavvuf anlayışı ve Celvetiyye
Hüdâyî'nin kurduğu Celvetiyye, Bayramiyye'nin bir kolu olarak doğdu. "Halvet" ve "celvet" kelimeleri erken tasavvufta manevî hâlleri ifade ederken, sonradan tarikat adı hâline geldi. Halvet, dervişin halktan uzaklaşarak iç dünyasına çekilmesini anlatır. Celvet ise kalben Hakk'la birlikte olurken halk arasında yaşamayı vurgular.
Tarikatın temel zikri tevhid zikridir. Mürid, sırasıyla tabiat, nefs, ruh ve sır mertebelerinden geçer. Bu mertebeler siyah, kırmızı, sarı ve renksiz ışıkla sembolize edilir. Diz üstü yarı doğrularak yapılan "nısf-ı kıyâm" zikri, tarikatın ayırt edici uygulaması olarak bilinir. Hüdâyî'nin kendi bestelediği ilâhîler, musikiyi Celvetî ayinlerinin ayrılmaz parçası yapmıştır.
Etkisi ve mirası
Hüdâyî, Osmanlı padişahlarıyla yakın ilişkiler kurdu. 1616'da açılan Sultanahmet Camii'nde ilk vaazı o verdi ve burada ayda bir vaaz etmeyi kabul etti. TDV İslâm Ansiklopedisi, halktan padişahlara uzanan geniş bir etki alanı oluşturduğunu ve altmış kadar halîfe yetiştirdiğini kaydeder.
Ölümünden sonra Celvetiyye Selâmiyye, Hakkıyye, Fenâiyye ve Hâşimiyye adlı dört kola ayrıldı. Anadolu, İstanbul ve Balkanlar'da yayıldı; merkezi her zaman İstanbul oldu. Üsküdar'daki dergâhı ve türbesi bugün de ziyaret edilen bir mekândır.
Başlıca eserleri
Arapça ve Türkçe otuz kadar eseri vardır. Başlıcaları şunlardır:
- Nefâisü'l-mecâlis — Arapça tasavvufî tefsir.
- Câmiu'l-fezâil — İlim, amel ve ahlâkın faziletlerine dair Arapça eser.
- Habbetü'l-mahabbe — Allah, Peygamber ve Ehl-i beyt sevgisini işleyen risâle.
- Keşfü'l-kınâ — Semâ ve musiki dinlemenin meşruluğunu savunan risâle.
- Vâkıât — Üftâde'nin sohbetlerinden aldığı notlar.
- Dîvân — İki yüz elliyi aşkın ilâhî ve rubâilerden oluşan Türkçe şiirleri.
- Tarîkatnâme — Celvetî âdâb ve erkânını anlatan Türkçe eser.
- Mektûbât — Padişahlara ve devrin ileri gelenlerine yazılmış Türkçe ve Arapça mektuplar.