Şinâsî

İlk özel Türkçe gazete Tercüman-ı Ahvâl'i çıkaran; Türk şiirine Batılı formu sokan modernleşme öncüsü.

Hayatı

İbrâhim Şinâsî İstanbul'da doğdu. Doğum yılı için belgeli bir kayıt yoktur; ilk kaynaklardaki 1826 (bir yerde 1240 hicrî) ile araştırmacıların öne sürdüğü 1824 arasında değişen rivayetler vardır. Babası 1829'daki Şumnu kuşatmasında şehid düşen bir topçu subayıydı; adının Mehmed olduğu bazı tapu kayıtlarıyla desteklenir. Annesi Esma, mahalle mektebine gönderdiği oğlunu yeniden evlendiği Tophane müşirliği mensubunun aracılığıyla bu dairenin kalemlerinden birine yerleştirdi. Şinâsî on beş yaşından önce başladığı memuriyette yaklaşık on yıl kaldı, hâcelik derecesine kadar yükseldi.

Tophane'de Arapçasını ilerletti ve Fîrûzâbâdî'nin el-Kāmûsü'l-muhît adlı sözlüğünün büyük bölümünü ezberledi. Fransızcayı ve Batı edebiyatına ilgiyi, Müslümanlığı seçip Mehmed Reşad adını alan Fransız subay Châteauneuf'ten edindi. Reşad Bey'in tavsiyesiyle Tophane Müşiri Fethi Paşa'ya başvurdu; Sultan Abdülmecid'in izniyle, kendisine ve annesine maaş bağlanarak 1849 baharında Paris'e vardı.

Paris'te iki yıl kadar bir koleje devam etti, 25 Haziran 1851'de Société Asiatique'e üye kabul edildi. Mustafa Reşid Paşa'nın yönlendirmesiyle maliye öğrenimine hazırlanırken edebiyat ve dil çalışmaları ağır bastı; Lamartine'in sohbet çevresine girdi, Ernest Renan ve Littré gibi isimlerle tanıştı. Atasözleri derlemesi üzerindeki çalışmasını da bu yıllarda (1851-1852) yürüttü. Dönüş tarihi kesin değildir; Meclis-i Maârif üyeliğine 4 Temmuz 1855'te atandığı bilinir.

Basın

Şinâsî 1860'ta imtiyazı Agâh Efendi adına alınan *Tercümân-ı Ahvâl*'i çıkardı; ilk sayı 22 Eylül 1860'ta yayımlandı ve gazete ilk özel Türk gazetesi sayılır. Başyazısında "tefrika" ve "abone" gibi terimleri kullandı, düzen ve nesir diline *Takvîm-i Vekāyi*'den farklı bir biçim verdi. Şair Evlenmesi de bu gazetenin ilk sayılarında imzasız tefrika edildi.

Gazeteden ayrılıp 14 Mayıs 1861 tarihli padişah iradesiyle kendi gazetesinin iznini aldı. Matbaayı kurmak ve bölüm başlıkları için hattatlara yazdırdığı yazıların kalıplarını hazırlamak yaklaşık on üç ay sürdü. Tasvîr-i Efkâr 27 Haziran 1862'de çıktı. Namık Kemal gazeteye yaklaşık dört ay sonra katıldı; Ebüzziyâ Tevfik 1864'te yazarlar arasına girdi. Şinâsî Meclis-i Maârif'teki görevinden 4 Temmuz 1863'te, doğrudan Sultan Abdülaziz'in iradesiyle çıkarıldı.

1864'te Tasvîr-i Efkâr ile Rûznâme-i Cerîde-i Havâdis arasında, "mebhûsetün anhâ" tamlaması yüzünden "Mebhûsetün anhâ" adıyla anılan bir dil tartışması yaşandı. Şinâsî'nin tezi, Arapça ve Farsçadan gelen kelimelerin Türkçenin kurallarına uydurulması yönündeydi. Tartışmayı 27 Aralık 1864'te birden kesti; 1 Ocak 1865'te yürürlüğe giren Matbuat Nizamnâmesi'nin getirdiği kısıtlamaların bunda rolü olduğu tahmin edilir. Kısa süre sonra yeniden Paris'e gitti.

Düşüncesi ve edebî katkısı

Şinâsî'yi tanıyan kaynaklar onu usta bir şair saymaz; değeri, şiire getirdiği biçim ve içerik değişikliğindendir. Mustafa Reşid Paşa için yazdığı kasidelerde gelenekteki mübalağa yerine olaylara dayandı, "tanzimat", "millet", "kanun", "medeniyet" gibi kavramları şiire taşıdı. Şiirlerine bağımsız başlıklar koydu, manzum atasözleri ve hayvan hikâyeleri yazdı. "Arz-ı Muhabbet" adlı şiirinde kadını geleneksel mazmunların dışında, doğal bir kimlikle sundu. Aklı öne çıkaran bakışı ve "Münâcât"ı, bazı araştırmacılara göre onu bir tür tabiî din anlayışına yaklaştırır; bu yorum tartışmalıdır.

Aynı sadeleşme çabası nesirde de görülür: halkın kolay anlayacağı bir yazı dilini kendi makalelerinde uyguladı. Matbaacılıkta da yenilik yaptı; üçüncü Paris dönemi sonrası İstanbul'a dönünce matbaasında harf çeşidini yüzlerce karakterden 112'ye indirmeye çalıştığı kaydedilir. Paris'te yıllarını büyük bir lugat çalışmasına (Kāmûs-ı Osmânî) verdi; "tı" harfine kadar getirdiği bu çalışmanın hiçbir parçası günümüze ulaşmadı.

Etkisi ve mirası

Şinâsî, kendi çevresinde toplanan serbest fikirli gençler aracılığıyla Tanzimat'ın ikinci kuşağını yetiştirdi. Ancak ardından kurulan Yeni Osmanlılar cemiyeti ile mesafeli durdu; Namık Kemal ve arkadaşları Paris'e geldiğinde onlara soğuk davrandığı anlatılır. Şinâsî 13 Eylül 1871'de İstanbul'da öldü; Ayas Paşa Mezarlığı'ndaki kabri sonradan yapılan inşaatlar sırasında kayboldu.

Başlıca eserleri

• Tercüme-i Manzûme — Racine, Lamartine, La Fontaine gibi Fransız yazarlardan şiir çevirileri; Fransızca asıllarıyla birlikte, 1859.
• Şair Evlenmesi — görücü usulüyle evliliği eleştiren tek perdelik komedi; metne dayalı ve basılmış ilk Türk tiyatro eseri sayılır (1859-1860).
• Müntehabât-ı Eş'âr — seçme şiirleri; ilk baskısı 12 Ağustos 1862, genişletilmiş baskısı 1870.
• Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye — birinci baskıda yaklaşık 1500, ikincisinde yaklaşık 2000 atasözü ve deyim; Türk atasözlerinin ilk sistematik, karşılaştırmalı derlemesi (1863, 1870).
• Fatîn Tezkiresi — Fatîn Efendi'nin tezkiresinin yeni tertiple hazırlanan baskısı; ilk elli iki sayfası Ömer Faruk Akün tarafından bulunmuştur.