Hâfız Osman

Hilye-i saâdeti levha düzenine kavuşturan; yirmi beş mushaf yazan ve 1097 tarihli mushafı basılarak İslâm âlemine yayılan hattat.

Hayatı ve hocaları

Hâfız Osman, 1052'de (1642) İstanbul'da doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre müezzin Ali Efendi'nin oğludur; babası Haseki Sultan Camii'nde görev yapıyordu. Küçük yaşta hâfız olduğu için bu unvan adının bir parçası hâline geldi. Köprülü Fâzıl Mustafa Paşa'nın dairesinde yetişirken hat sanatına yöneldi. İlk hocası Derviş (Büyük) Ali, yaşlılığı yüzünden onunla yeterince ilgilenemeyince, kendisinin yetiştirdiği hattatların en iyisi saydığı Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî'ye göndermeyi kabul etti. Rivayete göre Hâfız Osman karlı bir kış gününde Haseki'den Eyüp'e yalınayak yürüyerek derse giderdi. On sekiz yaşında icâzet aldı. Şeyh Hamdullah üslubunu öğrenmek için ise Nefeszâde Seyyid İsmâil Efendi'nin yanında elifbâ meşkinden yeniden başladı ve sarayda bulunan Hamdullah mushafını taklit ederek yazdı. Bu, aklâm-ı sitte alanındaki ilerlemenin Hamdullah mektebine dayandığını erken fark ettiğini gösterir.

1672'de Mısır'a, 1677'de hac için Hicaz'a, birkaç kez de Edirne ve Bursa'ya gitti; Şehir dışında yazdığı her yazının altına bulunduğu yeri not eder. 1695'te Sultan II. Mustafa'nın hüsn-i hat muallimi oldu; kendisine Filibe (veya Diyarbekir) mansıbı ve arpalık verildi. Şehzadeliğinde III. Ahmed'e de hat öğretti. Rivayete göre bir padişah ona meşk hazırlarken hokkasını tutar ve "Artık bir Hâfız Osman yetişmez" der; Hâfız Osman da hocasına hokka tutan sultanlar oldukça yeni Hâfız Osman'ların yetişeceğini söyler. Ölümünden üç dört yıl önce felç geçirdi ama yazısında gerileme olmadı. Sünbüliyye tarikatı şeyhi Seyyid Alâeddin Efendi'ye bağlıydı. 29 Cemâziyelevvel 1110'da (3 Aralık 1698) öldü ve Sünbül Efendi Dergâhı hazîresine defnedildi. Mezarının celî sülüs kitâbesini meslektaşı Ağakapılı İsmâil Efendi yazmıştır.

Üslubu ve katkısı

TDV'ye göre Hâfız Osman, Hamdullah'ı taklit ettiği yazıların altına bile kendi imzasını koyarak ona verdiği değeri gösterdi; kendi üslubunu 1679'dan itibaren buldu. Şeyh Hamdullah'ın Yâkūt el-Müsta'sımî'nin güzelliklerini yorumlaması gibi o da Hamdullah'ın yazılarını yorumladı ve Osmanlı hat sanatı böylece daha arı bir hâle geldi. Üslubu önce eleştirilmiş, hatta kıskanılmış olsa da kısa sürede kabul edilerek Hamdullah üslubunu unutturdu. 1689'dan itibaren nesihte harfleri daha da küçülttü; en beğenilen dönemi 1679-1689 arasıdır. Sülüs-nesih ve rik'a türlerinde açtığı çığır, sonraki hattatların eklemeleriyle bugün de etkisini sürdürür. Hilye-i saâdeti geliştirerek levha biçiminde yazdığı, Türkçe meâlli ilk hilyeyi düzenlediği ve Delâilü'l-hayrât metnini hüsn-i hatla sanat eseri hâline getirip kitaplaştırdığı belirtilir. İngilizce Vikipedi, sekiz unsurdan oluşan hilye düzeninin Osmanlı dünyasında klasik şablon olduğunu yazar.

Eserleri ve mushafları

1659'dan ölümüne kadar yirmi beş mushaf yazdı. Bunlardan 1683 tarihlisi İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde (AY nr. 6549), 1686 tarihlisi Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde (nr. 405) bulunur. 1675'te Fâzıl Ahmed Paşa için yazdığı onuncu mushafın yeri bilinmez; karşılığında kendisine 350 kuruş gibi o günün koşullarına göre büyük bir meblağ verilmişti. 1686 tarihli mushaf, 1881'de (h. 1298) II. Abdülhamid'in buyruğuyla matbaacı Osman Bey'e bastırılıp bütün İslâm âlemine dağıtıldı. İngilizce Vikipedi, günümüze ulaşan Kur'ân nüshaları arasında Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi ve Khalili Koleksiyonu'ndakileri sayar. Aklâm-ı sitte ile kaleme aldığı çok sayıda en'âm, cüz, kıta ve murakka vardır. Celî sülüsle yazdığı bilinen iki kitâbeden biri Üsküdar Doğancılar'daki bir çeşmede (Şehid Süleyman Paşa Camii), öteki Karacaahmet'te Siyavuş Paşa'nın mezarındadır; TDV bunların diğer yazılarıyla kıyaslanacak düzeyde olmadığını söyler. Celî sülüste inkılâp yapan Mustafa Râkım ise esinini onun sülüs yazısından almıştır.

Talebeleri ve mirası

Pazar günleri yoksul çocuklara, çarşamba günleri varlıklı ailelerin çocuklarına karşılıksız hat öğretirdi. Yetiştirdiği hattatlardan elli kadarının adı bilinir; Rodosîzâde Abdullah, Yûsuf Rûmî, Yedikuleli Seyyid Abdullah ve Hasan Üsküdârî bunların önde gelenleridir. TDV'ye göre hat silsilesi bu öğrencileri yoluyla iki koldan günümüze ulaşmıştır; hat sanatında başka hiçbir ismin bu özelliği yoktur. Güreş seyretmekten hoşlandığı, şiirle uğraşmadığı, ama ferâğ kayıtlarını çoğunlukla seci ile yazdığı da aktarılır.

Başlıca eserleri

• Yirmi beş mushaf — 1683 ve 1686 tarihli nüshaları İstanbul'da kayıtlıdır.
• Hilye-i şerîfe levhaları — Türkçe meâlli ilk hilye de ona atfedilir.
• Delâilü'l-hayrât — hüsn-i hatla kitaplaştırılmış nüsha.
• Çeşme ve mezar kitâbeleri — Şehid Süleyman Paşa Çeşmesi, Siyavuş Paşa'nın kabri.