Halide Edib Adıvar

Sinekli Bakkal ve Ateşten Gömlek ile Cumhuriyet'in kurucu kuşağının kadın romancısı.

Hayatı

Halide Edib, 1884'te İstanbul'da, Beşiktaş'ta doğdu. Üsküdar Amerikan Kız Koleji'nde okudu; Vikipedi bu okuldan mezun olan ilk Müslüman kız öğrenci olduğunu belirtir. TDV İslâm Ansiklopedisi evde aldığı derslerin ayrıntısını da verir: Arapçayı Şükrü Efendi'den, Türk edebiyatı ve felsefeyi Rıza Tevfik'ten, matematiği Salih Zeki'den öğrendi; Fransızca ve müzik dersleri de aldı. Salih Zeki ile 1901'de evlendi; ayrılık tarihini Vikipedi 1910, TDV 1911 olarak verir. 1917'de doktor Abdülhak Adnan (Adıvar) ile evlendi. Ünlü soyadı sonradan bu evlilikten gelir; Adnan Adıvar 1955'te öldü.

Edebiyata erken yaşta girdi. Heyulâ (1909) ve Handan (1912) ilk romanları arasındadır.

Millî Mücadele ve sürgün yılları

Mayıs 1919'da İstanbul'da düzenlenen mitinglerde konuştu. Vikipedi, Fatih, Üsküdar, Kadıköy ve Sultanahmet mitinglerini anar. TDV'ye göre Anadolu'ya silah kaçırılmasına yardım etti ve Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde çalıştı. Mart 1920'de Ankara'ya geçti. Kızılay hastanelerinde görev aldı, 1921'de Sakarya Muharebesi sırasında cephede bulundu; onbaşı ve çavuş rütbeleri verildi. 1922'de İstiklal Madalyası aldı.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında siyasî görüş ayrılıkları nedeniyle 1925'te yurt dışına çıktı. İngiltere'de dört, Fransa'da on yıl kadar kaldı; 1928-1930 arasında Amerika'yı gördü ve Barnard College ile Columbia Üniversitesi'nde konferanslar verdi. 1939'da döndü. 1940'tan 1950'ye kadar İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde İngiliz Dili ve Edebiyatı kürsüsünü kurdu ve yönetti. 1950-1954 arasında Demokrat Parti listesinden İzmir milletvekili oldu, sonra "Siyasî Veda" başlıklı yazısıyla ayrıldı. 9 Ocak 1964'te İstanbul'da öldü; Merkezefendi Mezarlığı'na gömüldü.

Eserleri ve üslubu

Ateşten Gömlek, Millî Mücadele'yi konu alan romanıdır; Vikipedi yılını 1923, TDV ise Rumî takvimle 1339 olarak verir. Vurun Kahpeye 1926'da çıktı. Sinekli Bakkal, II. Abdülhamid dönemi İstanbul'unun toplumsal ve siyasî hayatını anlatır; TDV 1935, Vikipedi 1936 tarihini verir. Roman 1942'de CHP roman ödülünü kazandı. Anılarını İngilizce yazdığı Memoirs ve The Turkish Ordeal Türkçeye Mor Salkımlı Ev (1963) ve Türk'ün Ateşle İmtihanı (1962) adlarıyla çevrildi.

TDV'nin edebî değerlendirmesinde ayırt edici bir üslup sahibi olduğu, ancak cümle kuruluşu nedeniyle çağdaşlarınca eleştirildiği belirtilir. Kadın karakterlerini erkeklerden daha canlı çizdiği, sonraki romanlarında ise aceleciliğin ve zayıflığın görüldüğü de aynı yazıda kaydedilir.

Etkisi ve mirası

Halide Edib, Türkçe roman tarihinde kadın yazarlar arasında en tanınmış isimlerden biridir. Edebî kimliği ile Millî Mücadele'deki rolünü, siyasî tercihleri ve sürgün yılları tamamlar; bu nedenle farklı dönemlerde farklı biçimlerde anılmıştır.

Başlıca eserleri

• Heyulâ — ilk romanlarından (1909).
• Handan — romanı (1912).
• Ateşten Gömlek — Millî Mücadele'yi anlatan roman (1923, Vikipedi'ye göre).
• Vurun Kahpeye — Millî Mücadele dönemini konu alan roman (1926).
• Sinekli Bakkal — II. Abdülhamid devri İstanbul'unu anlatan roman (1935/1936).
• Mor Salkımlı Ev — anıları (Türkçesi 1963).
• Türk'ün Ateşle İmtihanı — *The Turkish Ordeal*'in Türkçesi (1962).