Hüseyinzâde Ali Turan
"Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak" formülünü ilk dile getirenlerden sayılan; Ziyâ Gökalp'i etkileyen Türkçü hekim.
Hayatı
Hüseyinzâde Ali (Ali Turan), 8 Mart 1864'te Azerbaycan'ın Salyan şehrinde doğdu. Babası Molla Hüseyin Hüseyinzâde, annesi Kafkasya şeyhülislâmı Ahund Ahmed Hüseyinzâde'nin kızı Hatice Hanım'dır. 1885'te orta öğrenimini bitirdi, 1889'da Saint Petersburg'da Fizik-Matematik Fakültesi'ni tamamladı; öğrencilik yıllarında Doğu Bilimleri Fakültesi derslerini de izledi. 1890'da İstanbul'a gelip Askerî Tıbbiye'ye girdi. Burada İttihat ve Terakkî Cemiyeti'ni kuran gençlerin arasında yer aldı. 10 Temmuz 1895'te mezun oldu ve Haydarpaşa Askerî Hastanesi Deri ve Frengi Kliniği'nde çalıştı. 1897 Türk-Yunan savaşında cephede görev yaptı. Cemiyet üyeliği nedeniyle polis tarafından aranınca 1903'te Azerbaycan'a gitti.
Bakü yılları ve basın
Bakü'de Rusça Kaspi gazetesinde yazılar yazdı. 1904'te Rus-Japon savaşının doğurduğu ortamda, Ahmet Ağaoğlu ve Ali Merdan Topçubaşı gibi aydınlarla birlikte seçilen on bir kişilik heyetle Saint Petersburg'a gitti; heyet Başvekil Vitte'ye halkın isteklerini iletti ve günlük bir gazete çıkarma izni aldı. Hayat 1905-1906'da yayımlandı (toplam 325 sayı). Sahibi Hacı Zeynelâbidin Tağıyev, sorumlu müdürü Topçubaşı, başmuharrirleri Hüseyinzâde ile Ağaoğlu'ydu; Ağaoğlu 102. sayıdan sonra ayrılınca gazeteyi Hüseyinzâde tek başına yönetti. Rus karşıtı siyaset ve İslâmcılık-Türkçülük gerekçesiyle kapatılınca, Ağaoğlu ile birlikte haftalık Füyûzât dergisini çıkardı (38 sayı). TDV'ye göre bu iki yayın Rusya Türklerinin siyaset ve kültür hayatında derin iz bıraktı, İstanbul ağzının yazı dili olarak benimsenmesi fikrini Azerbaycan'da yerleştirdi ve Kafkasya'da Şiî-Sünnî çekişmesinin azalmasına katkıda bulundu. 1907'de Topçubaşı hapsedilince *Kaspi*'nin başyazarı oldu; 1908-1910'da Bakü'deki Saadet Mektebi'nde Türkçe dersi verdi, ders nâzırlığı yaptı. Yusuf Akçura'nın Üç Tarz-ı Siyâset makalesine ilk karşılık yazılarından biri de ona aittir. "Türkler Kimdir ve Kimlerden İbarettir?" (1905, *Hayat*'ta sekiz tefrika) ve Siyâset-i Fürûset (1908) en tanınmış yazıları arasındadır.
Türkiye yılları
II. Meşrutiyet'ten sonra Bahâeddin Şâkir ve diğer İttihatçıların daveti üzerine İstanbul'a geldi. Bir süre İttihat ve Terakkî merkez üyeliği yaptı; Türk Ocağı'nın ve *Türk Yurdu*'nun kurulmasında emeği geçti. Türkiye'deki etkisi yazılarından çok sohbetlerinden gelmişti. 1910'dan itibaren İstanbul Tıp Fakültesi Deri ve Frengi Kliniği'nde şef, 1925'te muallim, 1926'da müderris oldu; 1931'de emekliye ayrıldı, ancak 1933 sonunda Dârülfünun'un lağvedilmesine kadar ders verdi. Balkan ve Birinci Dünya savaşlarında Hilâliahmer'de çalıştı, Millî Tâlim ve Terbiye Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer aldı, Turan Heyeti'yle Avrupa'ya gönderildi. 1918'de Ağaoğlu ile siyasî müşavir olarak Kafkasya'ya gidip Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kurulması çalışmalarına katıldı. Damad Ferid Paşa hükümeti zamanında iki kez tutuklandı; 1926'da İzmir suikastı davasına adı karışıp tutuklandıysa da beraat etti. 17 Mart 1940'ta İstanbul'da öldü ve Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü.
Düşüncesi ve edebî yönü
Vikipedi, "Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak" formülünü ona atfeder. Hilmi Ziya Ülken onu "Türkçülüğün ve Türk Sosyalizminin babası" diye anmıştır. Hekimliğin yanında şiir yazdı, Goethe'nin *Faust*'unun bir bölümünü ve Schiller'den bir şiiri manzum çevirdi (Kefalet yahut Vefakâr Dostlar, 1923). Ayrıca Adam Smith'ten yaptığı çeviri Harf Devrimi nedeniyle basılamadı. Arşivi, kızı Feyzaver Alpsar tarafından Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ne bağışlandı.