Süleymân Çelebi

Türkçenin en çok okunan dînî eseri Vesîletü'n-Necât'ı (Mevlid) yazan Bursalı şair.

Hayatı

Süleymân Çelebi'nin hayatına dair bilgiler sınırlıdır ve önemli bir kısmı sonraki dönem kaynaklarına dayanır. Doğum tarihi, eserini altmış yaş civarında tamamladığına dair kayıtlardan hareketle 1351 olarak kabul edilir; bu, Orhan Gazi dönemine denk gelir. Bazı kaynaklara göre I. Murad'ın vezirlerinden Ahmed Paşa'nın oğlu, Şeyh Mahmud'un torunudur. Orhan Gazi'nin bu Şeyh Mahmud için İznik'te bir medrese yaptırdığı da aktarılır.

Yıldırım Bâyezid devrinde bir süre Dîvân-ı Hümâyun imamlığı yaptığı, ardından 1400'de inşası tamamlanan Bursa Ulucamii'nin imamlığına Emîr Buhârî'nin tavsiyesiyle getirildiği bildirilir. Tasavvufla bağı olduğu bilinmekle birlikte hangi yola mensup olduğu kesin değildir; kaynaklarda Mevlevî ya da Halvetî olduğu ileri sürülür. 1422'de Bursa'da vefat etti. Kabri Bursa'da Çekirge yolunda, Eski Kaplıca yakınlarındaki Yoğurtlu Baba Zâviyesi önündedir.

Vesîletü'n-necât

Süleymân Çelebi'nin bilinen tek eseri *Vesîletü'n-necât*'tır; adı "kurtuluş vesilesi" anlamına gelir. Eser 1409'da Bursa'da tamamlanmıştır ve Türkçe yazılmış ilk mevlid olduğu görüşü yaygın olarak kabul görür. Hz. Peygamber'in doğumunu, mucizelerini, mi'racını ve vefatını anlatan bir mesnevîdir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 768 beyit ve on altı bölümden (bab) oluşur. Türkçe mevlidlerin büyük çoğunluğu gibi aruzun "fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılmıştır.

Eserin yazılış sebebi olarak bir rivayet anlatılır. Bursa Ulucamii'nde bir vaizin, peygamberler arasında fark gözetilmemesi gerektiğini savunarak Hz. Muhammed'in ötekilerden üstün olmadığını söylemesi cemaat arasında tartışmaya yol açmış; Süleymân Çelebi buna cevap olarak bir beyit söylemiş, beğenilen bu beyti zamanla bütün bir esere dönüştürmüştür. Bazı kaynaklar vaizin İranlı olduğunu belirtir. Araştırmacılar eserin bazı bölümlerinin Darîr'in eseriyle, hâtime kısmının ise Çarhnâme'deki ifadelerle benzerlik taşıdığına dikkat çeker. Bugün okunan metinlerin sonunda yer alan "Deve", "Geyik", "Güvercin" hikâyeleri gibi bazı manzumelerin esere sonradan eklendiği kabul edilir.

Etkisi ve mirası

Vesîletü'n-necât çok sayıda yazma nüsha hâlinde yayılmış, çeşitli dillere çevrilmiş ve kendisine pek çok nazîre yazılmıştır. Eserin beğenilmesi, mevlid türünün Türkçede sonraki yüzyıllarda da işlenmesine yol açmıştır. Metin, Hz. Peygamber'in doğum yıl dönümü başta olmak üzere çeşitli vesilelerle düzenlenen toplantılarda okunur; bu âdet bugün de birçok İslâm ülkesinde sürmektedir.

Türk dinî musikisinde "mevlid" terimi, doğrudan bu mesnevînin besteli ya da kendine has bir üslupla irticâlen okunmasını ifade eder. Böylece eser, bir edebî metin olmanın yanında icra edilen bir gelenek hâline gelmiş; mevlidhanlık ayrı bir musiki sahası olarak gelişmiştir. Metnin ilmî neşirleri Ahmet Ateş (1954), Faruk K. Timurtaş (1970) ve Necla Pekolcay (1980 ve sonrası) tarafından yapılmıştır.

Başlıca eserleri

• Vesîletü'n-necât (Mevlid) — 1409'da Bursa'da tamamlanan, Hz. Peygamber'in hayatını konu alan mesnevî; Süleymân Çelebi'nin bilinen tek eseridir.