Kâtip Çelebi

Keşfü'z-Zunûn ile İslâm literatürünün temel bibliyografyasını; Batı kaynaklarından da yararlandığı Cihânnümâ ile kapsamlı bir coğrafya eserini veren âlim.

Hayatı

Asıl adı Mustafa, babasının adı Abdullah'tır. Şubat 1609'da (h. 1017) İstanbul'da doğdu. Ulemâ arasında Kâtib Çelebi, Dîvân-ı Hümâyun çevresinde Hacı Halife adıyla tanındı. Babası Enderun kökenliydi ve ilme düşkündü. Beş yaşında özel hocadan ilk dinî bilgileri aldı, sonra dil bilgisi ve yazı dersleri gördü. On dört yaşında Dîvân-ı Hümâyun'un Anadolu Muhasebeciliği Kalemi'ne girerek hesap kurallarını, erkam ve siyâkat yazısını öğrendi.

Gençliği seferlerde geçti. Babasıyla Abaza Paşa isyanı üzerine Erzurum yönüne giden orduda bulundu, 1626 Bağdat seferine katıldı; aynı yıl Musul'da babasını, bir ay sonra Nusaybin'de amcasını yitirdi. Sonraki yıllarda Erzurum kuşatmasında, Hüsrev Paşa'nın maiyetinde Hemedan ve Bağdat seferlerinde, 1633-1634'te Şark seferinde ve 1635 Revan seferinde yer aldı. Gözlemlerini sonra Fezleke ve *Cihânnümâ*'da kullandı. Revan seferinden sonra kendi sözleriyle "küçük cihaddan büyük cihada" döndü: hayatını ilme ve yazıya verdi. Mirasının büyük bölümünü, yaklaşık üç yük akçeyi, kitaba harcadı. Hocalarından Kadızâde Mehmed Efendi ve A'rec Mustafa Efendi'nin derslerini izledi; astronomi, mantık, hadis usulü ve belâgat okudu. 1645 Girit seferi sırasında harita çizimiyle de ilgilendi. Fransız asıllı mühtedi Mehmed İhlâsî'nin yardımıyla Latince eserleri Türkçeye çevirdi. 6 Ekim 1657'de öldü ve Zeyrek Camii çevresindeki kabristana gömüldü; İngilizce Vikipedi ölüm gününü 26 Eylül olarak verir.

Eserleri

Keşfü'z-zunûn yaklaşık yirmi yılda hazırlanan bibliyografya-ansiklopedidir. İngilizce Vikipedi'ye göre on beş bin dolayında eseri ve çok sayıda müellifi kapsar. Girişi, Osmanlı medresesindeki ilim anlayışının ana çizgilerini veren bir metin olarak değerlendirilir. Kâtib Çelebi bu girişte Taşköprizâde'nin *Miftâhu's-saâde*'sinden ve İbn Haldûn'dan yararlanmıştır. Latince çevirisiyle yayımlayan Gustav Flügel'in neşri Batı'da kitabın başvuru eseri olmasını sağlamıştır.

Cihânnümâ coğrafya eseridir. Kâtib Çelebi, Batılıların ve Yunanlıların coğrafyada İslâm coğrafyacılarından ileride olduğunu görüp eseri bu eksiği kapatmak için yazmaya karar verdi. Avrupa kısmı için Mercator ile Hondius'un *Atlas Minor*'unu, İhlâsî'nin yardımıyla, açıklamalı ve eleştirel biçimde çevirdi: bu çeviri Levâmiu'n-nûr adını taşır.

Fezleke, 1592-1654 olaylarını anlatan Türkçe bir vekāyi'nâmedir. Arapça Fezleketü't-tevârîh ise yaratılıştan 1641'e uzanan genel tarihtir. Takvîmü't-tevârîh 1648'e kadar olayları kronoloji cetveli hâlinde verir. Tuhfetü'l-kibâr Girit seferi vesilesiyle yazılmış, 1656'ya kadar Osmanlı deniz savaşlarını anlatan bir eserdir; 1729'da Müteferrika Matbaası'nda basılmıştır. Düstûrü'l-amel, 1653'te devlet bütçesindeki açığın nedenlerini araştırıp çare öneren, Dîvân-ı Hümâyun'a sunulmuş bir rapordur. Mîzânü'l-hak ise son eseri olup çağının tartışmalı konularını ele alır.

Düşüncesi ve etkisi

TDV, onu yenilik peşinde bir düşünürden çok, Osmanlı devlet ve toplum düzenini sıkıştıran sorunlara çözüm arayan, çağına tanıklık eden biri olarak görür. Toplumun varlığını ilme bağlı sayar; din ile hayat arasında sağlıklı bağın ancak ilimle kurulacağını savunur. Hanefî mezhebinden ve kendi ifadesiyle İşrâkî meşrepten olduğunu söyler. Türbelerde mum yakmak gibi âdetleri ve her türlü taassubu eleştirdi; devlet adamlarının tarih ve coğrafya okuması gerektiğini yazdı. Tarih yazarken tarafsızlığı savundu. Franz Babinger onu Osmanlıların Süyûtî'si olarak nitelemiştir.

Osmanlı'da Batı kaynaklarına başvuranların belki de ilki olan Kâtib Çelebi, kullandığı kaynakları eleştirmekten de çekinmedi. Çiçek yetiştirmeyi sever, az konuşan bir kişi olarak anılır.

Başlıca eserleri

• Keşfü'z-zunûn an esâmi'l-kütübi ve'l-fünûn — yirmi yılda hazırlanan bibliyografya.
• Cihânnümâ — coğrafya eseri; Avrupa bölümü Batı kaynaklarına dayanır.
• Levâmiu'n-nûr fî zulümâti Atlas Minor — Mercator-Hondius atlasının açıklamalı çevirisi.
• Fezleke — 1592-1654 olaylarını anlatan Türkçe tarih.
• Takvîmü't-tevârîh ve Tuhfetü'l-kibâr — kronoloji cetveli ve deniz savaşları tarihi.
• Düstûrü'l-amel li-ıslâhi'l-halel — devlet maliyesine dair ıslah raporu (1653).
• Mîzânü'l-hak fî ihtiyâri'l-ehak — son eseri.