Zemahşerî

el-Keşşâf tefsiriyle tanınan Harezmli dilci ve Mu'tezilî müfessir; Mekke'deki yılları sebebiyle Cârullah ("Allah'ın komşusu") diye anıldı.

Hayatı

Tam adı Ebü'l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî'dir. 18 Mart 1075'te (27 Receb 467) Harezm'deki Zemahşer kasabasında doğdu. Bu yer bugün Türkmenistan'ın Daşoğuz bölgesi sınırları içindedir. Gençliğinde bir ayağını kaybetti. Kaynaklarda bunun yolculuk sırasında ağır bir donma sonucu olduğu anlatılsa da sebep hakkında farklı rivayetler vardır.

Arap dili ve kelâmda en çok etkilendiği hocası Ebû Mudar Mahmûd ed-Dabbî'dir. Ayrıca Hâkim el-Cüşemî ve Rükneddin İbnü'l-Melâhimî'den yararlandı. Harezm, Buhara, Bağdat ve Mekke'de hadis, fıkıh ve edebî ilimler okudu. Gençlik yıllarında vezirlere methiyeler yazarak devlet hizmetinde yer edinmeye çalıştı. 1118'de (512) geçirdiği ağır bir hastalıktan sonra bu yolu bıraktığı ve ilme yöneldiği kaydedilir.

Mekke'de uzun süre kaldı. Kâbe'ye komşuluğu sebebiyle "Allah'ın komşusu" anlamına gelen Cârullah lakabıyla anıldı. Hayatının sonunda Harezm'e döndü ve 13 Haziran 1144'te (9 Zilhicce 538) bugünkü Köneürgenç olan Cürcâniye'de öldü.

Düşüncesi ve yöntemi

Zemahşerî kelâmda Mu'tezile mezhebine bağlıdır. Sonraki kaynaklar onu "hâtemü'l-Mu'tezile", yani Mu'tezile'nin son büyük temsilcisi olarak anar. Bununla birlikte şöhreti kelâmdan çok dil ilimlerindeki otoritesine dayanır. Arap olmadığı hâlde kaynaklar ona "şeyhü'l-Arabiyye" unvanını verir. Gramerde Basra ya da Kûfe ekollerinden birine körü körüne bağlanmayan, ikisinden de yararlanan bir tutum izlemiştir.

Başlıca eseri el-Keşşâf, Mekke'de iki yıllık bir çalışmayla 1132'de (526) tamamlandı. Eseri, Mu'tezile çevresinden âlimlerin ısrarı ve Mekke emîri Ebü'l-Hasan İbn Vehhâs'ın isteğiyle kaleme aldı. Tefsirde dirâyet yöntemi esastır; rivayetlere de yer verilir. Âyetlerin dil yapısı, belâgat incelikleri ve mecaz kullanımı cahiliye şiirinden örneklerle çözümlenir. Bu yaklaşım, Kur'an'ın i'câzını dil üzerinden açıklama çabası olarak değerlendirilir.

Etkisi ve mirası

el-Keşşâf kısa sürede İslâm dünyasının temel tefsirleri arasına girdi. Fahreddin er-Râzî ve Beyzâvî gibi Sünnî müfessirler eserden geniş ölçüde yararlandı. Beyzâvî'nin *Envârü't-tenzîl*i bazı âlimlerce onun bir özeti olarak görülmüştür. Öte yandan Mu'tezilî ilkelere dayanan yorumları eleştirildi; İbn Teymiyye gibi âlimler okunmasını uygun bulmadı. Esere elliden fazla şerh, hâşiye ve tenkit yazıldı. İbnü'l-Müneyyir'in *el-İntisâf*ı ve Zeylaî'nin eserdeki hadisleri tahrîc eden çalışması bunlar arasında tanınmıştır.

Gramer kitabı el-Mufassal, TDV İslâm Ansiklopedisi'nde çağının en başarılı nahiv eseri olarak nitelenir; Sîbeveyhi'nin *el-Kitâb*ından sonraki önemli nahiv metinleri arasında sayılır ve uzun süre ders kitabı olarak okunmuştur. Kaynaklar Zemahşerî'ye otuz ile altmış beş arasında eser nispet eder. Bu eserler kelâm, fıkıh, dil ve edebiyat alanlarına yayılır.

Başlıca eserleri

• el-Keşşâf an hakāikı gavâmizi't-tenzîl — Kur'an'ı dil ve belâgat açısından yorumlayan tefsir; 1132'de Mekke'de tamamlandı.
• el-Mufassal fî sınâati'l-i'râb — Arap gramerini sistemli biçimde ele alan nahiv kitabı.
• Esâsü'l-belâga — Kelimelerin hakiki ve mecazi kullanımlarını alfabetik düzende veren sözlük.
• el-Fâik fî garîbi'l-hadîs — Hadislerde geçen nadir kelimeleri açıklayan sözlük.
• Rebîu'l-ebrâr — Halîfeler, sahâbîler ve âlimlerden derlenmiş hikâye ve hikmetli sözler.
• Mukaddimetü'l-edeb — Harezmşah Atsız için hazırlanmış, öğrencilere yönelik sözlük.