Hayâlî Bey

Kânûnî dönemi divân şâirlerinin önde gelenlerinden.

Hayatı

Hayâlî Bey'in asıl adı Mehmed, lakabı Bekâr Memi'dir; geç evlendiği için bu lakapla anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Vardar Yenicesi'nde doğdu. Doğum yılı için 1497-1499 aralığı verilir; Türkçe Vikipedi 1494-1495 dolaylarını yazar. Yetişme çağında düzenli bir öğrenim görmedi. Kasabaya gelen Kalenderî şeyhi Baba Ali'nin (Mest-i Acemî) müridlerine katıldı, onlarla seyahat edip birkaç kez İstanbul'a gitti. Bu yolculuklardan birinde İstanbul kadısı Sarıgörez Nûreddin Efendi, güzel bir gencin Kalenderîler arasında yaşamasını uygun bulmayarak onu şehir muhtesibi Uzun Ali'ye emanet etti. Bir şiirinde on dört yaşında şiirde ün kazandığını söyler.

İstanbul'da şiirleri çevresine yayıldı. Defterdar İskender Çelebi'nin dikkatini çekti, sonra Sadrazam İbrâhim Paşa'nın gözüne girdi ve kısa sürede Kanûnî Sultan Süleyman'ın musahipleri arasına katıldı. 1522'de Rodos Seferi'ne katıldı ve fetih için bir kaside sundu; Irakeyn Seferi'nde ve Bağdat'ın fethinde de padişahın yanındaydı. Mevâcib ve in'âmât defterlerinde, 1525-1526'da kendisine günlük 10 akçe (aylık 290) bağlandığı kayıtlıdır; 1528-1535 arasında on bir kez 1000'er akçelik ihsan aldı. Zeâmeti Serfiçe'deydi ve Sütlüce'de bir bahçesi vardı. Taşlıcalı Yahyâ Bey başta olmak üzere çağdaş şairlerin kıskançlığını çekti.

1534'te İskender Çelebi'nin, 1536'da İbrâhim Paşa'nın öldürülmesi iki büyük hâmisini elinden aldı. Yeni sadrazam Rüstem Paşa edebiyata önem vermiyor, şair olarak da Yahyâ Bey'i tutuyordu. Hayâlî, İstanbul'dan uzaklaşmak için padişahtan sancak beyliği ve Rumeli kethüdâlığı diledi; bazı şiirlerinde on bin akçelik dirliğinin elinden alındığını, yoksulluğunu ve hastalığını anlatır. "Bey" unvanıyla anıldığına göre kendisine bir sancak verilmiş olmalıdır; Vikipedi Edirne sancakbeyliğine atandığını yazar. Edirne'de öldü; TDV, ölüm yılını metinde vermez, Vikipedi 1557 der. Mezarı, dedelerinden kalan Vize Çelebi Mescidi avlusundaki Lüleli Çeşme'nin yanındadır. Arşî'nin düştüğü tarih mısraı "Sözü dilde, hayâli gözde kaldı"dır. Ömer ve İbrâhim adlı iki oğlunun şair olduğu bilinir.

Şiiri

Tek eseri divanıdır. Bazı kaynaklara göre divanı kendisi düzenlememiş, Kanûnî görmek istediğinde Vefalı Şeyhzâde Ali Çelebi'de bulunabilmiştir; başka bazı şiirlerinde ise divanı kendisinin tertip ettiği belirtilir. Divanın "Gül-i Sadberg" başlıklı bölümü, yüz gazelden oluşan bir seçmeyi bir dibâce ile padişaha sunduğunu düşündürür. Ali Nihad Tarlan'ın 1945 tarihli tenkitli neşri, İstanbul kütüphanelerindeki on üç nüshayı karşılaştırır ve yedisine dayanır. Bu neşirde yirmi beş kaside (çoğu Kanûnî için), sekiz musammat, bir terkibibend, beş çeşitli manzume, 688 gazel ve 33 kıta bulunur. Vikipedi 668 gazel ve 15 musammat sayar. TDV, Tarlan neşrinde başka şairlerin, örneğin Hayâlî Abdülvehhâb Çelebi'nin gazellerinin ona atfedildiğini söyler ve neşrin yenilenmesini önerir.

TDV'ye göre asıl şahsiyetini yansıtan şiirleri gazelleridir. Bunlarda Rumeli şairlerine özgü samimiyet, ilham gücü, gurur, istiğnâ ve yerel renklere özen görülür. Benzetme unsurlarını kişisel heyecanıyla eritir; şekil mükemmelliği ise ihmal edilmiştir ve imlâ kusurlarını Âşık Çelebi'nin düzelttiği bilinir. Atasözü ve halk tabirleriyle şehirli Türkçeyi kullanmada kendisini Necâtî Bey'in takipçisi sayar. Tasavvufî unsurlar, doğduğu yerin manevî havasından ve Kalenderî dönemden gelir; ancak onu doğrudan mutasavvıf bir şair saymak isabetli değildir.

Etkisi ve mirası

Dönemin tezkire yazarları onu Rûm diyarının şairler sultanı diye anar. Zâtî'nin şöhretinin zirvesinde ortaya çıkmış, zamanla İshak Çelebi, Hayretî, Kara Fazlî ve Yahyâ Bey'i de gölgede bırakmıştır. Kanûnî'nin Bağdat'ı fethinde Fuzûlî ile görüşüp ondan bir Leylâ ve Mecnûn yazmasını isteyen Anadolu şairleri arasında Hayâlî de vardır; Fuzûlî'nin "Su Kasidesi"nde kullandığı "su" redifini ondan almış olması kuvvetle muhtemeldir. Bâkî şöhrete eriştiğinde Hayâlî ölmüştü; Tarlan, tasavvufî heyecan bakımından onu Bâkî'den üstün görür. Gazelleri Günâhî, Âlî, Şeyh Galib ve İzzet Molla gibi şairlerce tanzir ve tazmin edilmiştir.

Başlıca eseri

• Dîvân — kaside, gazel, musammat ve kıtalardan oluşan tek eseri; Ali Nihad Tarlan tarafından 1945'te neşredildi.