Ziyâ Gökalp
Türkçülüğün Esasları ile Cumhuriyet'in fikrî zemînini hazırlayan; "Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak"ı sisteme kavuşturan sosyolog.
Hayatı
Asıl adı Mehmed Ziya olan Gökalp, 23 Mart 1876'da Diyarbekir'de doğdu. Babası Diyarbekir vilâyet evrak müdürlüğü ve nüfus nâzırlığı yapmış, vilâyet gazetesinde başmuharrirlik etmiş Tevfik Efendi, annesi Zeliha Hanım'dır. Aile Müftüzâdeler diye anılırdı. Amcası Hacı Hasib Efendi ona Arapça, Farsça, tasavvuf ve kelâm okuttu. Diyarbekir Mülkî İdâdîsi'nde okurken, kolera salgını nedeniyle şehre gelen Doktor Abdullah Cevdet'in önerdiği Fransız pozitivistleri ve sosyologlarıyla tanıştı; bu dönemde bir intihar teşebbüsünde de bulundu. 1895'te İstanbul'a gidip Mülkiye Baytar Mektebi'ne girdi, ancak 1898'de gizli toplantılara katılmak ve izinsiz cemiyet kurmakla suçlanarak tutuklandı; okuldan ayrıldı, on ay Taşkışla'da, iki ay Mehterhâne Hapishanesi'nde kaldı. 1900'de Diyarbekir'de ikamete mecbur edildi ve dokuz yıl orada yaşadı. İlk yazıları 1904'te vilâyet gazetesindeki "Küçük Seyahat" dizisidir.
Meşrutiyet'ten sonra İttihat ve Terakkî'nin Diyarbekir şubesini kurdu (22 Ekim 1908) ve 1909'da Selânik kongresinde merkez heyeti üyeliğine seçildi. 1911'de Selânik'te Türkiye'de ilk kez sosyoloji dersleri verdi. 1912'de Ergani Madeni mebusu oldu; 1913-1919 arasında Dârülfünun'da içtimaiyat okuttu. Mütareke sonrasında 28 Ocak 1919'da tutuklanıp önce Limni'ye, sonra Malta'ya sürüldü. Sürgünü 19 Mayıs 1921'de sona erdi. Diyarbekir'de otuz üç sayı çıkan *Küçük Mecmua*'yı yayımladı; 1923'te Maarif Vekâleti Telif ve Tercüme Encümeni başkanı olarak Ankara'ya gitti, II. Meclis'te Diyarbekir mebusu oldu. 25 Ekim 1924'te İstanbul'da öldü ve Divanyolu'ndaki II. Mahmud Türbesi hazîresine gömüldü.
Düşüncesi
Gökalp'in fikir dünyası aile ve okul çevresinden, Abdullah Cevdet ile Doktor Yorgi Efendi gibi öğretmenlerden ve Doğulu-Batılı yazarlardan beslendi. Yorgi Efendi ona sosyolojinin önemini kavrattı. Gökalp, bir inkılâbın milletin toplumsal yapısına ve millî ruhuna uygun olması gerektiğine, bunun için halkın sosyolojik açıdan tanınması gerektiğine inandı. Selânik'te Durkheim, Fouillée, Tarde ve Le Bon gibi sosyologları tanıttı.
Fikirlerinin merkezinde hars (millî kültür) ile medeniyet ayrımı, millî vicdan ve mefkûre kavramları vardır. Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak (1918), Türk Yurdu'nda 1329-1330'da sekiz sayı tefrika edilen yazılardan doğdu. Kitapta Türklük, Müslümanlık ve çağdaş olma kavramlarının birbiriyle çelişmediği, birleştirildiklerinde milletin yücelebileceği savunulur. Aynı formülün Hüseyinzâde Ali tarafından ilk kez dile getirildiği görüşü Vikipedi'de geçer; TDV maddesi kitabı Gökalp'e ait kabul eder.
Şiirlerini ideolojinin programı olarak gördü; yaklaşık 130 şiirinin büyük çoğunluğu hece vezniyle yazılmıştır. 1911'deki "Turan"dan sonra aruzu tamamen bıraktı. TDV, şiirlerinin estetik bakımdan kusurlu olduğunu belirtir.
Etkisi ve mirası
Gökalp, İttihat ve Terakkî'nin uzun süre ideologu oldu. Cumhuriyet'in ilk yıllarında Atatürk'ün isteğiyle *Hâkimiyet-i Milliye*'ye yazdığı seri yazı Halk Fırkası'nın kuruluşuna yarayışlı oldu; dokuz umdelik programı Doğru Yol adlı el kitabıyla açıkladı. Doğumunun yüzüncü yılında (1976) Kültür Bakanlığı bütün kitaplarını ve gazete-dergi yazılarını yayımladı. Doğduğu ev 1956'dan beri Ziya Gökalp Müzesi'dir.
Başlıca eserleri
- Kızıl Elma — "Turan", "Kızıl Elma", "Alageyik" gibi yirmi yedi şiirlik kitap (1330).
- Yeni Hayat — Türkçülük programını işleyen otuz iki didaktik şiir (1918).
- Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak — Türkçülük programının ana konuları (1918).
- Türk Töresi — eski Türklerde din ve töre üzerine (1339).
- Doğru Yol — Halk Fırkası'nın dokuz umdesini açıklayan kitap (1339).
- Türkçülüğün Esasları — Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki Türkçülük programı (1339).
- Türk Medeniyeti Tarihi — ölümünden sonra yayımlanan, İslâmiyet öncesi Türk din, hukuk ve ekonomisini anlatan kitap (1341).