Yusuf Akçura

Üç Tarz-ı Siyâset (1904) ile Türk milliyetçiliğinin manifestosunu yazan Kazanlı düşünür.

Hayatı

Yusuf Akçura, Kazan'a bağlı Simbir şehrinde doğdu; babası Hasan Akçurin, annesi Bîbî Kamer Bânû'dur. Ailenin hayatta kalan tek çocuğuydu. Babasının ölümü üzerine annesiyle 1883'te İstanbul'a göç etti. Rüşdiyeden sonra Harbiye'ye girdi (1892); ikinci sınıfta tutuklandı, cezasını çekip okula döndü. Erkânıharp sınıfına ayrıldığı sırada Jön Türklerle ilgisi bulunduğu gerekçesiyle yeniden tevkif edildi (1896) ve 1897'de Fizan'a sürülmek üzere Trablusgarp'a gönderildi; orada serbest bırakıldı. Hatıralarında Türkçülüğünün bilinçli biçimde bu yıllarda başladığını anlatır. 1899'da Tunus'a kaçtı, aynı yıl Paris'e geçip École Libre des Sciences Politiques'e kaydoldu. Burada Sadri Maksudi ve Ahmed Rızâ ile tanıştı, Rızâ'nın Şûrâ-yı Ümmet gazetesinde yazdı. Mezuniyet tezinde, Jön Türklerin Osmanlı milleti kurma çabasının sonuçsuz kalmaya mahkûm olduğu, devleti kurtarmak için milliyetçilikten başka yol bulunmadığı sonucuna vardı.

Üç Tarz-ı Siyâset

1903'te Kazan'a döndü, "Üç Tarz-ı Siyâset" makalesini yazdı ve Kahire'de çıkan Türk gazetesinde Nisan-Mayıs 1904'te yayımlattı. Makaleye göre Osmanlı Devleti'nin dağılmaması için ne Osmanlıcılık ne İslâmcılık çıkış yoludur; üçüncü yol Türk milliyetçiliğidir. Eser yayımlandığında Ali Kemal ve Ahmed Ferid tarafından ağır biçimde eleştirildi. Akçura bu fikirleri yüzünden "pantürkist" veya "pantürkizmin babası" olarak tanındı; sonraki yıllarda Osmanlı tarihine yönelik eleştirel yazıları ve *Türk Yurdu*'ndaki "Cengiz Han" gibi yazıları Osmanlıcıların ve İslâmcıların tepkisini çekti. Makale 1912'de (1327) kitap olarak da yayımlanmıştır.

Kazan'da kaldığı yıllarda Cedîdciler arasında yer aldı, 1905'te "Rusya Müslümanları" hareketine katıldı ve Kazan Muhbiri gazetesini çıkardı. Ulûm ve Târih 1906'da basıldı. Rus yönetimi, Duma'ya seçilmesini önlemek için 8 Mart 1906'da evini basıp onu kırk üç gün hapsetti; hapishane hatıralarını Mevkufiyet Hâtıraları adıyla yayımladı (1907). II. Meşrutiyet'in ardından Ekim 1908'de İstanbul'a geldi, 1910'da kalıcı olarak döndü.

Türkiye'deki faaliyeti

İstanbul'da Türkçülük derneklerinin hemen hepsinin kurucuları arasında yer aldı; Türk Yurdu Cemiyeti'nin yayın organı *Türk Yurdu*'nun 1911-1917 yıllarındaki müdürüydü. Harbiye, Medresetü'l-vâizîn, İstanbul Dârülfünunu ve Deniz Lisesi'nde öğretmenlik yaptı. 1917-1919'da Hilâliahmer murahhası olarak Batı Avrupa ve Rusya'da bulundu, 1919 sonunda İstanbul'da İngilizlerce tutuklandı. Mart 1920'de Anadolu'ya geçti, Maarif Vekâleti'nde ve Kâzım Karabekir'in karargâhında çalıştı. 1924'te İstanbul mebusu oldu ve ölümüne kadar bu görevi sürdürdü. Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nde çalıştı, 1932'de cemiyetin (Türk Tarih Kurumu) başkanlığına seçildi. 1934'te İstanbul Üniversitesi'nde yakınçağ siyasî tarihi profesörü oldu. 11 Mart 1935'te öldü, Edirnekapı Mezarlığı'na gömüldü.

Etkisi ve mirası

TDV'ye göre Akçura'nın fikirleri Cumhuriyet Türkiyesi'nin fikrî kuruluşunda da etkili olmuştur. Gençliğinde amcası İbrâhim Akçura'nın zengin kütüphanesinden yararlandı, Paris'te Şerefeddin Mağmûmî'nin etkisinde kaldı. Alaycı ve eleştirici bir karakteri olduğu belirtilir. Osmanlı tarihi, Türk tarihi ve yakınçağ Avrupa'sının siyasî, sosyal ve ekonomik sorunları üzerine yazdı.

Başlıca eserleri

• Üç Tarz-ı Siyâset — Osmanlıcılık, İslâmcılık ve Türk milliyetçiliğini karşılaştıran makale (1904; kitap 1912).
• Mevkufiyet Hâtıraları — 1906'daki hapis hatıraları (1907).
• Muâsır Avrupa'da Siyasî ve İçtimaî Fikirler ve Fikrî Cereyanlar — 1339 (1923).
• Târîh-i Siyâsî Dersleri — ders kitabı, 1927-1935.
• Osmanlı Devleti'nin Dağılma Devri — ölümünden sonra, 1940.