Koçi Bey

Risâle'siyle Osmanlı'nın ilk büyük "duraklama dönemi" tahlilini sunan; reform düşüncesinin habercisi devlet adamı.

Hayatı

Koçi Bey'in biyografisi, adının şöhretine oranla çok az bilinir. TDV maddesine göre yaşamına dair söylenenler, 19. yüzyılın ikinci yarısında risâlesinin basımı sırasında ileri sürülmüş, belgeye dayanmayan tahminlerdir. Bu tahmine göre Arnavutluk'tan çocukken devşirildi, Acemi Ocağı'na alındı, Enderun'da oda görevlerinde bulundu, Has Oda'ya çıkıp IV. Murad'ın musâhipleri arasına girdi; kardeşi I. İbrahim'e de aynı biçimde hizmet etti. Sonraki yaşamı için kesin bilgi yoktur. Padişahın son yıllarında ya da IV. Mehmed'in saltanatının başında emekliye ayrılıp memleketine döndüğü ve orada öldüğü söylenir.

Risâlenin çoğu nüshasında "Göriceli" diye anılır. Bursalı Mehmed Tâhir, eşi ile oğlu Sefer Şah'ın mezarlarının Görice'de olduğunu, kendi mezarının ise Manastır yolundaki bir köyde bulunduğu rivayetini aktarır. Rus Türkolog Smirnov ise Petersburg nüshasındaki "Gümürcineli" kaydına dayanarak onu Gümülcineli, dolayısıyla Türk asıllı sayar. Adının sık tekrarlanan "kırmızı yanaklı" açıklaması TDV'ye göre geçersizdir: Koçi Bey bir lakap değil, Osmanlı sahasında 15. ve 16. yüzyılda da kullanılan bir şahıs adıdır. Bazı yazmalarda adının Mustafa olarak geçmesi bir katalog kaydına dayanır. TDV, Naîmâ'nın hocası olduğu iddiasını da kronolojiye aykırı bulur; Naîmâ 1665'te doğmuştur ve o tarihte Koçi Bey'in yaşıyor olması düşünülemez.

Saray protokolünü, Enderun'u ve devlet kalemlerinin işleyişini ayrıntısıyla bilmesi, IV. Murad'ın ona günde birkaç kez danıştığını söylemesi, onun saray içinden biri olduğunu gösterir. 10 Mayıs 1632 tarihli bir arzında kendini hânedana yedi atadan beri hizmet etmiş, savaşlara katılmış yaşlı bir kul olarak tanıtır; TDV buna dayanarak o sırada seksen yaşlarında olabileceğini hesaplar.

IV. Murad'a sunulan risâle

IV. Murad, annesi Kösem Sultan'ın vesâyeti altında geçen yıllardan sonra yönetimi bütünüyle eline aldığında Koçi Bey ona bir dizi arz sundu. Risâle bu arızalardan oluşur; nüshalardan birinin istinsah tarihi 1631 (h. 1041) olarak geçer. Yazar, bozuluşun 16. yüzyılın sonunda, kökenlerinin ise Kanûnî dönemine uzandığını söyler. Her kurumu "önceden nasıl idi, şimdi nasıldır" mukayesesiyle ele alır ve görüşlerini rakamlarla destekler.

En çok üzerinde durduğu konu, timar ve zeâmet sisteminin bozulmasıdır. Buna bağlı olarak kapıkulu ile timarlı süvari arasındaki dengenin bozulmasından ve devşirme düzeninin "ecnebi" kimselere açılmasından yakınır. İlmiye sınıfında usulsüz atamaları, rüşveti, gösteriş merakını ve görevlilerin keyfî azlini eleştirir; fetva makamındakilerin azil korkusundan uzak tutulmasını ve vezîriâzamın saray çevresinin baskısı olmadan çalışmasını ister. Çareyi "kānûn-ı kadîm"e dönmekte görür: timar düzeninin eski hâline getirilmesi, maaşlı kapıkulu sayısının azaltılması. Günümüz tarihçileri bu tutumu, geçmişteki bir altın çağa duyulan romantik özlem olarak değerlendirir; ateşli silahların yaygınlaştığı bir dönemde timarlı süvarinin eski değerini yitirdiğini de Koçi Bey ve çağdaşları fark edememiştir.

Hammer, risâlenin IV. Murad'ın 1632'den sonraki düzenleme girişimlerini etkilediğini ve hükümdarın hatt-ı hümâyunlarıyla paralel olduğunu ileri sürmüştür. Aynı yazar onu "Türk Montesquieu'sü" diye anmıştır.

İbrahim'e sunulan risâle ve etkisi

I. İbrahim tahta çıkınca Koçi Bey, ilk risâlenin görmüş olduğu itibar üzerine, dokuz yıl sonra ona da bir rehber yazdı. Bu ikinci metin, idarî sorunları tartışmaktan çok yeni padişaha devlet teşkilâtını, saray teşrifatını ve gündelik terimleri tanıtır. Bu yüzden günümüzde "Teşkilât Risâlesi" diye anılır.

Risâle daha yazıldığı yıl saray dışına çıktı; Antoine Galland 1673'te bir nüshasını Fransa'ya gönderdi. François Pétis de la Croix 1725'te Fransızca çevirisini yayımladı. 19. yüzyılda Londra'da (1861), İstanbul'da ve Petersburg'da basıldı; Almanca, Macarca ve Rusça çevirileri yapıldı, Şinâsi bir tanıtma yazısı kaleme aldı. Nesri, Osmanlı düzyazısının seçkin örnekleri arasında sayılır.

Başlıca eserleri

• Risâle-i Koçi Bey — IV. Murad'a sunulan arızalardan oluşan, devlet ve toplumdaki bozulmayı tahlil eden risâle.
• Teşkilât Risâlesi — I. İbrahim'e sunulan; devlet ve saray düzenini anlatan metin. Adı sonradan verilmiştir.