Şânîzâde Atâullah Efendi

Modern anatomiyi Türkçeye sokan; II. Mahmud döneminin vakanüvis hekimi.

Hayatı

Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi, İstanbul'da 1184 (1770-71) dolaylarında doğdu. Babası Medine kadılığı da yapmış hukukçu Hacı Mehmed Sâdık Efendi'dir. Şânîzâde lakabı, ailenin bir atasına verilen "Tarakçı" lakabından türemiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Halıcıoğlu mühendishânesinde ve Süleymaniye Tıp Medresesi'nde öğrenim gördü; Arapça ve Farsçanın yanında İtalyanca, Fransızca, Rumca ve Latince bildiği kaydedilir.

1790'dan 1803'e kadar medreselerde farklı derecelerde müderrislik yaptı. 1816'da Eyüp kadısı oldu ve Çorlu Medresesi'nin nezaretini de yürüttü. Âsım Efendi'nin ölümü üzerine II. Mahmud, onu 3 Aralık 1819'da vakanüvis tayin etti. Bu görevden 1825'te rakiplerinin entrikaları yüzünden alındı. Bektaşîlikle ilişkilendirilince 1826'da Tire'ye sürüldü ve aynı yılın Ağustos ayında orada öldü.

Tıp ve anatomi çalışmaları

Atâullah Efendi'nin adı en çok tıp alanındaki eserleriyle anılır. Beş kitaptan oluşan *Hamse-i Şânîzâde*'yi 1815'te tamamlayıp II. Mahmud'a sundu; ilk üç cildi 1820'de tek cilt hâlinde Dârüttıbâatü'l-Âmire'de basıldı. Bu külliyatın ilk cildi olan Mir'âtü'l-ebdân fî teşrîhi a'zâi'l-insân, kemik ve kas bilgisini (osteoloji ve sarkoloji) anlatır ve 56 anatomik resim içerir. Eser, Osmanlı dünyasında modern anlayışla hazırlanmış ve basılmış ilk resimli anatomi kitabı olarak değerlendirilir. Kaynaklarında Avrupalı hekim-anatomistlerin adları geçer; İtalyan anatomistlerin eserdeki yeri ayrı bir akademik çalışmaya konu olmuştur. Thomas-Xavier Bianchi eseri Avrupa'ya Türkçe basılmış ilk anatomi ve tıp kitabı olarak tanıtmıştır.

Aynı külliyat içinde Usûlü't-tabîa fizyoloji, Mi'yârü'l-etıbbâ tıp pratiği, Mîzânü'l-edviye ilaç bilgisi üzerinedir. TDV maddesi, son eserde digitalisin Osmanlı literatüründe ilk kez tanıtıldığını belirtir. Cerrahiye dair Kānûnü'l-cerrâhîn de aynı dizide anılır. Atâullah Efendi, tıp terimlerinin Türkçede yerleşmesine de katkıda bulunmuştur.

Tarih, şiir ve diğer eserler

Vakanüvis olarak kaleme aldığı Şânîzâde Tarihi, II. Mahmud'un saltanatını 28 Temmuz 1808'den Eylül 1821'e kadar anlatır. Ayrıca bir *Dîvân*'ı vardır; dört yazması günümüze ulaşmıştır. Çeviri eserleri arasında Büyük Frederik'ten aktarılan askerî komutanlık risalesi Tenbîhât-ı Hükümrân (1822), deniz kıyılarına dair bir kılavuz olan Ta'rîfât-ı Sevâhil-i Deryâ ve Fransızcadan çevrilen Usûl-i Hisâb sayılır.

Etkisi ve mirası

Atâullah Efendi, Osmanlı'da klasik tıp anlayışından modern tıba geçişin öncü isimlerinden sayılır. Dergipark'taki bir çalışma, onu ölümünden kısa süre sonra 1827'de açılan Mekteb-i Tıbbiyye'nin manevî kurucuları arasında anar. Hem tıp hem tarih yazan bir âlim olarak medrese eğitimiyle Batı kaynaklarına açıklığı bir arada taşıması, onu Lâle Devri sonrası modernleşmenin tipik bir figürü yapar.

Başlıca eserleri

• Mir'âtü'l-ebdân fî teşrîhi a'zâi'l-insân — 1820'de basılan, 56 resimli anatomi kitabı.
• Hamse-i Şânîzâde — anatomi, fizyoloji, tıp pratiği, cerrahi ve ilaç bilgisini kapsayan beş kitaplık tıp külliyatı.
• Şânîzâde Tarihi — II. Mahmud'un 1808-1821 yıllarını anlatan vakanüvis tarihi.
• Tenbîhât-ı Hükümrân — Büyük Frederik'ten çevrilen askerî risale (1822).
• Dîvân — şiirlerinin toplandığı eser.