Abdülhak Hâmid Tarhan

"Şâir-i Â'zâm" sıfatıyla anılan; Türk şiirine ve tiyatrosuna kıt'a değiştiren genişlik getiren büyük şair.

Hayatı

Abdülhak Hâmid, 2 Ocak 1852'de Bebek'te, dedesi Hekimbaşı Abdülhak Molla'nın yalısında doğdu. Babası bir süre Encümen-i Dâniş'in ikinci reisliğini yapan tarihçi Hayrullah Efendi, annesi Kafkasya'dan getirilen Müntehâ Nasib Hanım'dır. Mahalle mektebinden sonra özel hocalardan, aralarında şiir zevkini aşılayan Hoca Tahsin Efendi'nin bulunduğu çevreden ders aldı. On yaşlarında Paris'e gitti (1863), bir buçuk yıl bir özel okula devam etti. 1865'te Tahran elçisi olan babasıyla İran'a gitti; babasının ani ölümü üzerine bir yıl sonra İstanbul'a döndü. Önce Maliye Mühimme Kalemi'nde, sonra Şûrâ-yı Devlet ve Sadâret Mektûbî Kalemi'nde çalıştı. Ebüzziyâ Tevfik aracılığıyla Sâmipaşazâde Sezâi, Nâmık Kemal, Recâizâde Ekrem ve Mizancı Murad'la tanıştı. 1874'te Edirne'de Fatma Hanım'la evlendi.

1876'da Paris büyükelçiliği ikinci kâtibi olarak Fransa'ya gitti. Orada yayımladığı Nesteren (1878) hükümetin dikkatini çekti; izinle İstanbul'dayken memuriyeti kaldırıldı. Berlin kâtipliğini kabul etmedi ve dört yıla yakın açıkta kalıp sıkıntı çekti. 1883 sonlarında Bombay şehbenderliğine atandı. Hindistan doğasından etkilenerek "Kürsî-i İstiğrak" gibi yeni şiirler yazmaya başladı. Hasta eşi Fatma Hanım'ı iyileşir umuduyla getirmişti; dönüş yolunda hastalığı ağırlaşınca ağabeyinin vali olduğu Beyrut'ta karaya çıkmak zorunda kaldılar ve eşi yirmi altı yaşında öldü (Nisan 1885). *Makber*'e Beyrut'ta başladı.

Sonra Londra sefâreti başkâtipliğine atandı. 1890'da orada İngiliz Nelly Clower'la evlendi. Londra'da yazdığı Zeyneb ve Finten yayım izni bulamadı, kendisi görevden alındı; eser yayımlamamak koşuluyla affedilip ikinci müsteşar olarak yeniden Londra'ya gönderildi. Bu yüzden II. Meşrutiyet'e kadar birkaç şiir dışında eser yayımlayamadı. 1895'te Lahey'e, iki yıl sonra yeniden Londra'ya, 1906'da Brüksel'e atandı. 1911'de eşi Nelly'nin ölümünden sonra Lucienne Hanım'la evlendi, 1912'de diplomatik görevi sona erdi. 1914'te Meclis-i A'yân üyesi seçildi. Mütareke yıllarında Viyana'da yoksulluk içinde yaşadı. 1928'de İstanbul milletvekili oldu ve ölümüne kadar bu görevde kaldı. 13 Nisan 1937'de öldü, Zincirlikuyu Mezarlığı'na gömüldü.

Şiiri

TDV, Hâmid'i Tanzimat sonrası ikinci kuşağın temsilcisi sayar. Şiirine kendi hayatını, günlük olayları ve metafizik sorgulamaları taşıyarak klasik anlayıştan ayrıldı; asıl yeniliği biçimde olmaktan çok içerikteydi. Aruzu yeni kalıplara soktu, aruz-hece karışık hatta kafiyesiz biçimler denedi. Şinâsi ile başlayan yenileşmeye asıl yön verenin o olduğu belirtilir. Sahrâ ilk şiir kitabı olarak yeni bir ufuk açtı; TDV'de yayın yılı 1897, İngilizce Vikipedi'de 1879 geçer. *Bunlar Odur*'da Hindistan'ın vahşi doğasını anlattı.

Makber (1885), eşinin ölümünün ardından yazıldı. Eserde yaşanan hayatla ani kayıp arasındaki boşluk keskin bir karşıtlık kurar; şair ölümün anlamını sorular sorarak arar, isyanla teslimiyet arasında gidip gelir ve sonunda kadere razı olur. Bu eser ona "ölüm şairi" şöhretini kazandırdı. TDV, onu ateistlerle bir tutmanın doğru olmadığını, Hâmid'in İslâmî inancına psikolojik denemelerle yol aradığını belirtir. Doğa karşısındaki şiirlerinde tasavvuf ile Batıcı panteizmin birleşimi görülür.

Tiyatrosu

İlk eseri *Mâcerâ-yı Aşk*'ı yirmi yaşlarında yayımladı; Ahmed Vefik Paşa'nın teşviğiyle atasözleriyle dolu *Sabr ü Sebât*'ı yazdı. Duhter-i Hindû (1876) İngiliz baskısına karşı Hint halkının mücadelesini anlatır. Paris'te iken *Târık yahut Endülüs Fethi*'ni, ardından Corneille'in *Le Cid*'ine nazîre olarak *Nesteren*'i yazdı; *Nesteren*'de "mukaffâ" adını verdiği kafiyeli, duraksız hece denemesini yaptı. Eşber Corneille'in *Horace*'ından esinlenir. Endülüs ve İslâm tarihi konulu Târık, İbni Mûsâ, Tezer gibi oyunlarında İslâm'ın Hıristiyan dünyası karşısında yüceltildiği görülür.

Başlıca eserleri

• Sahrâ — ilk şiir kitabı.
• Makber (1885) — eşinin ölümü üzerine yazılan şiir.
• Bunlar Odur (1885) — Hindistan izlenimleri.
• Târık yahut Endülüs Fethi (1879) — İspanya'nın fethini anlatan oyun.
• Nesteren (1878) — Corneille'e nazîre.
• Eşber (1880) — manzum oyun.
• Vâlidem (1913) — annesinin ölümü üzerine mersiye.
• İlhâm-ı Vatan (1916) — vatan şiirleri.