Erzurumlu İbrâhim Hakkı

Mârifetnâme ile dîn, tasavvuf, astronomi ve tıbbı tek esere sığdıran Erzurumlu ansiklopedist.

Hayatı

İbrâhim Hakkı, 18 Mayıs 1703'te (2 Muharrem 1115) Erzurum'a bağlı Hasankale'de doğdu. Babası Derviş Osman Efendi, annesi Şerife Hanîfe Hanım'dır. Annesini küçük yaşta kaybetti. Dokuz yaşındayken, Siirt yakınlarındaki Tillo'ya yerleşmiş olan babasının yanına gitti ve burada devrin tanınmış şeyhi İsmâil Fakîrullah'ın terbiyesine girdi. Hayatının yönünü belirleyen bu bağ, ölümüne kadar sürdü.

Babası 1720'de vefat edince Erzurum'a döndü ve sekiz yıl boyunca ilim tahsil etti. Bu dönemde özellikle müftü Hâzık Mehmed Efendi'den Arapça ve Farsça okudu. Ardından yeniden Tillo'ya dönerek hocasının yanında tasavvuf yolunu sürdürdü.

İstanbul'a üç kez gitti: 1747, 1755 ve 1768'de. İlk seyahatinde I. Mahmud ile görüştüğü kaynaklarda geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu ziyaretlerde padişahın ilgisini kazandığını ve saray kütüphanesinde çalışma imkânı bulduğunu belirtir. Yeni astronomiye dair bilgileri bu çalışmalar sırasında edindiği düşünülür. Erzurum'da Habib Efendi Camii'nde imamlık yaptı, bir süre de Abdurrahman Gazi Zâviyesi'nin idaresini üstlendi.

Son yıllarını Tillo'da ders ve telifle geçirdi. 22 Haziran 1780'de (19 Cemâziyelâhir 1194) burada vefat etti ve hocası İsmâil Fakîrullah'ın türbesine defnedildi.

Düşüncesi

İbrâhim Hakkı'nın düşüncesinin merkezinde, insanın kendini ve kâinatı tanıması yoluyla Allah'ı bilmesi fikri yer alır. Bu yüzden eserlerinde tasavvuf ile tabiat bilgisi yan yana durur. Gök cisimleri, unsurlar, insan bedeni ve ruh halleri, aynı bütünün parçaları olarak ele alınır.

Astronomi konusunda geleneksel yer merkezli sistemi anlatmakla birlikte, Kopernik'in güneş merkezli sistemine de yer verdi. Bunu temkinli bir dille yaptı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre, Gazzâlî'nin bir ilkesine dayanarak, kâinatın işleyişini bilmenin dinen zorunlu olmadığını, önemli olanın onun yaratılmış olduğunu kabul etmek olduğunu savundu. Bu tavır, dinî bilgi ile tabiat bilimlerinin ayrı yöntemlerle çalıştığı görüşüne dayanır.

Varlıkları maddeden madenlere, bitkilere, hayvanlara ve insana doğru yükselen bir sıra içinde düşündü. Bu sıralama, klasik İslâm düşüncesindeki varlık mertebeleri anlayışının bir devamıdır. Filozofların zorunlulukçu görüşlerini reddetti; aklın fizik bilgisindeki yerini kabul etmekle birlikte, mârifetin akıl yürütmeden üstün olduğunu savundu.

Mârifetnâme

1757'de tamamlanan Mârifetnâme, bir giriş, üç ana bölüm ve bir sonuçtan oluşur. Giriş, kozmografya ve âhiret konularını işler. Birinci bölüm yaratılış, gök küreleri, dört unsur, aritmetik ve geometriye ayrılmıştır. İkinci bölüm insan anatomisi, fizyolojisi, ruhî melekeler, fizyonomi ve sağlık bilgilerini kapsar. Üçüncü bölüm ise ibadet, kalp ve tasavvuf makamları üzerinedir. Sonuç kısmı, toplumun farklı kesimleri için ahlâk öğütlerini içerir.

Eserde 22 şekil ve çeşitli tablolar bulunur. Yazar, kitabı halkın anlayabileceği bir dille yazmayı hedeflemiştir. Üçüncü bölümde yer alan ve "Hak şerleri hayreyler" mısraıyla başlayan Tefvîznâme, eserin en çok bilinen parçasıdır.

Etkisi ve mirası

Mârifetnâme yazma olarak çok sayıda nüshayla yayıldı; yalnızca Süleymaniye Kütüphanesi'nde yirmiden fazla nüshası vardır. İlk baskısı Bulak'ta (1251/1835-36) yapıldı. Daha sonra Kahire, Kazan ve İstanbul'da defalarca basıldı. XX. yüzyılda günümüz Türkçesine sadeleştirilmiş birçok yayımı hazırlandı.

Tillo'daki türbesi bugün de ziyaret edilir. İbrâhim Hakkı, XVIII. yüzyıl Osmanlı'sında tasavvuf geleneği ile yeni astronomi bilgisini bir araya getiren âlimlerden biri olarak değerlendirilir.

Başlıca eserleri

• Dîvân (1755) — 366'sı dinî-tasavvufî gazel olmak üzere beş yüzü aşkın şiir içerir.
• Mârifetnâme (1757) — tabiat bilgisi, insan ve tasavvufu bir araya getiren ansiklopedik eser.
• Mecmûatü'l-irfâniyye (1761) — nefis bilgisi ve tasavvuf üzerine.
• İnsâniyye (1764) — yüz kırk kaynaktan derlenmiş bir eser.
• Urvetü'l-İslâm (1777) — İslâm inanç ve öğretilerine dair.