Hoca Sa'deddîn Efendi
Tâcü't-Tevârîh ile Osmanlı resmî tarih geleneğinin klâsik metnini yazan şeyhülislâm-tarihçi.
Hayatı ve yükselişi
Hoca Sâdeddin Efendi, 943'te (1536-37) İstanbul'da doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre babası Yavuz Sultan Selim'in sevdiği nedimi Hasan Can Çelebi'dir; dedesi, Çaldıran'dan sonra Tebriz'den İstanbul'a getirilen İsfahanlı Hâfız Muhammed'dir. Babasının saraydaki etkisi sayesinde küçük yaşta iyi bir tahsil gördü. Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi'den mülâzemet alıp 1556'da İstanbul'da Murad Paşa Medresesi müderrisliğine atandı. Sonra Bursa'da Yıldırım Bayezid ve Sultânî medreselerinde görev yaptı, ardından sahn müderrisliğine yükseldi. Mayıs 1573'te şehzade Murad'ın hocası İbrâhim Efendi'nin ölümü üzerine onun yerine şehzade hocalığına getirilip Manisa'ya gönderildi. Bu görev hayatının dönüm noktası oldu; "Hoca" ve "Hoca Efendi" diye anılmaya başladı. Şehzade III. Murad olarak tahta çıkınca (22 Aralık 1574) "hâce-i sultânî" unvanını aldı ve sarayın nüfuzlu isimleri arasına girdi.
Siyasî rolü
Sokullu Mehmed Paşa'nın muhaliflerinden yana olmaktan çekinmedi. Dış siyasette en belirgin etkisi, Kraliçe Elizabeth'in 1578'den itibaren gönderdiği temsilcilerin (Harborne, Barton) saray ve Bâbıâli ile ilişki kurmasına destek vermesidir. TDV, İngiltere ile resmî ilişkilerin ve ticaret antlaşmasının kurulmasında büyük payı olduğunu yazar. III. Murad'ın ölümünden sonra yeni padişah III. Mehmed'e ilk biat edenlerdendi. III. Mehmed'in şehzadeliğindeki hocası Molla Nasuh, davet gelmeden iki gün önce öldüğü için Sâdeddin Efendi de hâce-i sultânî unvanını yeni padişah döneminde kullanmaya devam etti. Sâdeddin Efendi, şehzade Murad'ın (III. Murad) hocasıdır; III. Mehmed'in şehzadeliğindeki hocası değildir.
1596'daki Haçova seferinde padişahı cihat için sefere çıkmaya ikna etti. Düşmanla karşılaşmadan dönmeyi öneren devlet ileri gelenlerine karşı savaşın kabul edilmesini savundu. Savaşın ikinci gününde (26 Ekim 1596) Osmanlı saflarının dağılması üzerine Habsburg kuvvetleri hazine sandıklarına yaklaşınca, savaş meydanından kaçmaya hazırlanan III. Mehmed'i yatıştırıp hırka-i saâdeti giydirerek yerinde tuttu. TDV bu müdahaleyi zaferde etkili saymaktadır. Ocak 1597'de Valide Safiye Sultan'la arası açılınca hocalıktan azledildi ve devlet işlerine karışmaması emredildi. Nisan 1598'de (1 Nisan; 24 Şaban 1006) sadrazam Hadım Hasan Paşa başka adaylar önerdiği hâlde III. Mehmed onu şeyhülislâm yaptı. Hocalık ve meşihat bir arada yürütüldüğü için "câmiu'r-riyâseteyn" unvanıyla anıldı.
Her cuma Ayasofya Camii'nde sorulan meselelere Türkçe, Arapça veya Farsça cevaplar yazdı. 2 Ekim 1599'da III. Murad için okunacak mevlide gitmeye hazırlanırken evinde fenalaştı ve Ayasofya'da öldü. Şeyhülislâmlığı on sekiz ay sürmüştü. Eyüp'te yaptırdığı dârülkurrâ hazîresine gömüldü. Beş oğlu da ilmiye sınıfına girdi; Mehmed ve Esad şeyhülislâm, Abdülaziz ve Sâlih kazasker oldu. Yakınlarını önemli mevkilere getirmesi, ulemâ mesleğindeki bozulmanın bir sebebi olarak gösterilir.
Tâcü't-tevârîh
Asıl ününü Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Yavuz Sultan Selim devrinin sonuna (1520) kadar gelen Tâcü't-tevârîh ile kazandı; eser Hoca Târihi diye de anılır. TDV'ye göre yazıldıktan kısa süre sonra büyük ilgi gördü, zeyiller yazıldı ve Avrupa'da 17. yüzyıldan itibaren çevirileri yapıldı. Nevres Paşa iki cilt hâlinde yayımladı (1279-1280). İsmet Parmaksızoğlu'nun sadeleştirmesi (1974-1979, beş cilt) yer yer atlama ve yanlış anlama içerir. Babasından duyduklarına dayanan Selimnâme, on iki hikâyeden oluşur ve eserin ikinci cildinin sonuna eklenmiştir.
Ayrıca Kuşeyrî'nin *Risâle*'sini, Muslihuddîn-i Lârî'nin *Mir'âtü'l-edvâr*'ını ve Abdülkâdir-i Geylânî'nin menâkıbını Türkçeye çevirdi. Ûşî'nin el-Emâlî adlı eserini üç gecede aynı vezin ve kafiyeyle tercüme edip III. Murad'a sunduğunu söyler. Gelibolulu Mustafa Âlî, *Menâkıb-ı Hünerverân*'ını onun arzusuyla yazmış, Takıyyüddin rasathane kurması için aldığı destek yüzünden astronomiye dair eserlerini ona ithaf etmiştir.
Başlıca eserleri
- Tâcü't-tevârîh — kuruluştan 1520'ye Osmanlı tarihi.
- Selimnâme — Yavuz Sultan Selim hakkında on iki menkıbe.
- Mekâtîb-i Sultânî — düzenlediği mektup mecmuası.