Nâmık Kemâl

"Hürriyet kasîdesi" şâiri; Vatan yâhud Silistre ile Türk vatan kavramının edebî mîmârı.

Hayatı

Mehmed Nâmık Kemal, 21 Aralık 1840'ta (26 Şevval 1256) Tekirdağ'da doğdu. Babası Meclis-i Mâliye üyesi ve sonradan II. Abdülhamid'in müneccimbaşısı olan Mustafa Âsım Bey, annesi Tekirdağ mutasarrıfı Abdüllatif Paşa'nın kızı Fatma Zehra Hanım'dır. Çocukluğu, annesini kaybettikten sonra da dedesi Abdüllatif Paşa'nın görev yerlerinde geçti: Afyon, Kıbrıs, Karadeniz, Kars ve Sofya. Sofya'da şiire ciddi biçimde başladı; şair Eşref Bey ona "Nâmık" mahlasını verdi ve bu ad zamanla Mehmed adının yerini aldı. İstanbul'a döndükten sonra Tercüme Odası'nda çalıştı ve 1860-61'de Ziyâ Paşa ile Encümen-i Şuarâ çevresinde tanıştı.

Hayatının dönüm noktası 1862'de Şinâsi ile tanışması oldu. *Tasvîr-i Efkâr*'da çalışmaya başladı, Şinâsi'nin 1865'te Paris'e gitmesinden sonra gazeteyi kendi başına çıkardı. TDV'ye göre Şinâsi düşüncesini siyasî ve toplumsal konulara yöneltti, şiirinin içeriğini değiştirdi. 1865 Haziranında doğan, sonradan Yeni Osmanlılar adını alan İttifâk-ı Hamiyyet adlı gizli cemiyete katıldı. Nisan 1867'de basın üzerine sıkı bir kararname çıkınca gazetecilikten menedildi, Erzurum'a vali muavini atandı, ama 17 Mayıs 1867'de Ziyâ Paşa ile birlikte Avrupa'ya kaçtı. Paris ve Londra'da yaşadı; Hürriyet gazetesini Londra'da 1868'den sonra yönetti, Eylül 1869'da gazeteden ayrıldı. Avrupa yıllarında Batı hukuku ve siyasî kurumlarla yakından ilgilendi; tiyatro ve romana da bu dönüşten sonra yöneldi. 24 Kasım 1870'te İstanbul'a döndü.

İbret ve Vatan yâhud Silistre

13 Haziran 1872'de Ebüzziyâ Tevfik ve arkadaşlarıyla kiraladıkları İbret gazetesinde başmuharrir oldu; en olgun yazılarını burada yazdı. Bir süre Gelibolu mutasarrıflığında bulundu. Vatan yâhud Silistre, 1 Nisan 1873 gecesi Gedik Paşa Tiyatrosu'nda ilk kez sahnelendi. Seyirci "Yaşasın vatan! Yaşasın Kemal!" diye bağırdı; bir grup elde fenerlerle onu aramak için gece yarısı gazete idarehanesine kadar yürüdü. İkinci temsil 3 Nisan'da yapıldı. 5 Nisan'da İbret kapatıldı, 6 Nisan'da Kemal ve arkadaşları tutuklandı, 9 Nisan tarihli fermanla sürgüne gönderildi. TDV, asıl nedenin Veliaht Murad Efendi ile kurulan temaslar olduğunu, oyunun kendisinin doğrudan neden olmadığını belirtir; oyun sonradan İstanbul dışında sahnelenmeye devam etti.

Otuz sekiz ay süren Magosa sürgününde faal gazetecilik sona erdi, edebî çalışmaları yoğunlaştı: Âkif Bey, Gülnihal, Zavallı Çocuk, Kara Belâ, *Celâleddin Hârizmşah*'a başlayışı, İntibah, Tahrîb-i Harâbât ve Tâkîb-i Harâbât o dönemin ürünleridir. Abdülaziz'in tahttan indirilmesinden sonra V. Murad döneminde affedildi; 19 Haziran 1876'da İstanbul'a döndü.

Sonraki yılları

II. Abdülhamid döneminde Şûrâ-yı Devlet üyesi oldu, Kānûn-ı Esâsî'yi hazırlayan heyette yer aldı. Ocak 1877'de rahatsız edici bulunan çevreyle birlikte 6 Şubat'ta tutuklandı, mahkeme görevsizlik kararı verdi, Temmuz 1877'de Midilli'ye gönderildi. Orada yazdığı vatan şiirleri arasında "Vâveylâ" ve "Vatan Mersiyesi" anılır. 18 Aralık 1879'da Midilli mutasarrıfı oldu; adada okul ve cami yaptırdı. Midilli'de *Celâleddin Hârizmşah*'ı ve *Cezmi*'yi (1881) tamamladı, *Mukaddime-i Celâl*'i yazdı. 15 Eylül 1884'te Rodos'a, aralık 1887'de Sakız mutasarrıflığına nakledildi. 2 Aralık 1888'de Sakız'da öldü.

Başlıca eserleri

• Vatan yâhud Silistre (1873) — vatan sevgisini işleyen ilk tiyatro eseri.
• Gülnihal, Âkif Bey, Zavallı Çocuk, Kara Belâ — Magosa'da yazılan oyunlar.
• Celâleddin Hârizmşah — Midilli'de bitirilen tarihî oyun.
• İntibah (1874) — ilk romanı.
• Cezmi — tarihî roman (1881).
• Mukaddime-i Celâl — edebiyat görüşlerini anlatan son dönem metni.
• Evrâk-ı Perîşân — makale ve yazıları.