Pîrî Reis
Hacı Mehmed Pîrî bin Hacı Mehmed
1513 târihli dünya haritasıyla Amerika kıyılarını çizen; Kitâb-ı Bahriye ile Akdeniz'in bütün limanlarını haritalandıran amiral-kartograf.
Hayatı
Pîrî Reis, Gelibolu'da doğdu. Doğum yılı kaynaklarda 1465 ile 1470 arasında değişir; gerçek adı Muhyiddîn Pîrî'dir. Amcası, Akdeniz'de ünlü denizci Kemal Reis'ti. Gençliğinde onunla birlikte İspanya, İtalya ve Kuzey Afrika kıyılarında korsanlık faaliyetlerine katıldı. Türkçe Vikipedi, 1494'ten itibaren II. Bayezid'in donanmasında hizmet ettiklerini yazar. Kemal Reis'in 1510'daki ölümünden sonra Pîrî Osmanlı devlet hizmetinde kaldı. Yavuz Sultan Selim'in 1516-1517 Mısır seferinde yer aldı; İskenderiye'nin abluka edilmesini yönettiği ve Nil'i haritalandırdığı aktarılır.
Haritaları
Pîrî Reis'in 1513 tarihli dünya haritası, ceylan derisi üzerine çizilmiştir. Elde yalnızca bir bölümü bulunur; bu bölümde İspanya, Portekiz ve Batı Afrika kıyıları ile Amerika'nın doğu kıyıları görülür. Harita 1929'da Topkapı Sarayı'nda bulunarak uluslararası ilgi uyandırdı. Vikipedi'ye göre harita çağdaş ve klasik kaynakların bir sentezidir 1501'de Valensiya yakınlarında ele geçirilen, Kolomb'a ait kayıp bir haritadan yararlandığı söylenir. Aynı yazar 1528 tarihli ikinci bir dünya haritası daha çizmiştir; bu harita Kuzey Atlantik ile Kuzey ve Orta Amerika kıyılarını gösterir.
Kitâb-ı Bahriyye
Kitâb-ı Bahriyye, Akdeniz ve Ege kıyılarını, limanlarını ve seyir bilgilerini anlatan, haritalarla bezeli bir rehberdir. İlk redaksiyon 1521'de tamamlandı. Kânûnî Sultan Süleyman'a sunulan bu metin, Sadrazam Pargalı İbrahim Paşa'nın isteğiyle genişletilerek 1526'da yeniden hazırlandı. TDV ilk nüshada 134, ikinci nüshada 223 harita sayar; başka kaynaklarda bölüm sayıları 130 ve 210 olarak verilir. Pîrî Reis'in kendi seyir tecrübesi ile önceki rehberlerden aldığı bilgiler bu eserde birleşir.
Hint Okyanusu seferi ve sonu
1547'de Hint Okyanusu donanmasının kaptanı oldu. Kaynaklar Aden'in alınışını 1548 veya 1549'a tarihler; 1552'de Maskat alındı. Hürmüz Kalesi'ni almak için yaptığı kuşatma ise başarısız oldu. Mühimmat eksikliği nedeniyle 1552 Ekim'inde çekilmek zorunda kaldı. Hakkında rüşvet ve donanmayı bırakma suçlamaları yöneltildi. Kiş adasından elde edilen ganimet ve himayecisi Rüstem Paşa'nın desteğini yitirmesi, düşüşünde etkili olan etkenler arasında anılır. Kahire'de idam edildi. İdam tarihi kaynaklarda 1553 veya 1554 olarak geçer.
Mirası
Pîrî Reis'in haritaları ve Kitâb-ı Bahriyye, Osmanlı denizcilik bilgisinin ve haritacılığının en iyi belgelenmiş örnekleri arasında yer alır. Dünya haritası, 16. yüzyıl başında Amerika kıyılarına dair bilginin Osmanlı çevresinde de bilindiğini gösteren bir belge olarak değerlendirilir. Haritada Güney Amerika'nın güneyindeki çizimlerin yorumlanması gibi konularda farklı görüşler vardır.
Başlıca eserleri
- Dünya Haritası (1513) — Atlantik ve Amerika kıyılarını gösteren, kısmen günümüze ulaşan harita
- İkinci Dünya Haritası (1528) — Kuzey Atlantik ve Kuzey-Orta Amerika kıyıları
- Kitâb-ı Bahriyye (1521; genişletilmiş 1526) — Akdeniz ve Ege seyir rehberi