Niyâzî-i Mısrî

Halvetiyye'nin Mısriyye kolunun pîri; Bursa'da yaşayıp Limni'de sürgünde ölen, ilâhileriyle tanınan mutasavvıf şair.

Hayatı

Asıl adı Mehmed olan Niyâzî, 9 Mart 1618'de (12 Rebîülevvel 1027) Malatya'nın Aspozi kasabasında doğdu. Şiirlerinde hem "Niyâzî" hem "Mısrî" mahlasını kullandı; "Mısrî", ilim tahsili için Mısır'da kalmasından gelir. Babası Nakşibendî dervişi Soğancızâde Ali Çelebi'ydi. Gençliğinde sûfîlere mesafeliydi, sonra bir Halvetî şeyhine bağlandı. Diyarbekir (1638) ve Mardin'de mantık ve kelâm okudu, 1640'ta Kahire'ye gidip Ezher medreselerinde öğrenim gördü ve orada bir Kâdirî şeyhine intisap etti. Rüyasında Abdülkādir-i Geylânî'nin kendisini başka bir mürşide yönlendirdiğini söyleyerek 1643'te Kahire'den ayrıldı.

Mısır, Suriye ve Anadolu'yu dolaştı; 1646'da İstanbul'da bir medrese hücresinde halvete girdi. Uşak'ta, Elmalı'dan gelen Ümmî Sinan'a intisap etti (1647) ve onunla Elmalı'ya gitti. Dokuz yıl şeyhine hizmet etti, 1656'da halife oldu; Uşak, Çal ve Kütahya'da irşad faaliyetinde bulundu. Kadızâdeliler hareketinin etkisiyle aleyhinde dedikodular çıkınca 1661 başlarında müritleriyle Bursa'ya yerleşti, burada evlendi; Fâtıma ve Çelebi Ali adlı çocukları oldu. Kadızâdeli zihniyetini sürdüren Vanî Mehmed Efendi'nin semâ, zikir ve devranı yasaklattırdığı 1666'dan sonra da faaliyetini sürdürdü ve vaazlarında onu eleştirdi. Bir hayırseverin Ulucami çevresinde yaptırdığı dergâh 1669'da hizmete girdi.

Sürgünleri

1672-73 dolaylarında Edirne'ye davet edildi; devlet adamlarıyla görüştü. Eskicami'de yaptığı bir vaazdan sonra 14 Eylül 1674'te Rodos'a sürüldü ve kalede bir hücrede tutuldu; dokuz ay sonra Bursa'ya dönmesine izin verildi. TDV, kaynaklarda cifre dayalı bazı sözler yüzünden sürüldüğünün söylendiğini, ancak asıl nedenin devlet adamlarına yönelik eleştiriler olması gerektiğini belirtir. Yaklaşık bir buçuk yıl sonra, Bursa kadısının şikâyeti üzerine, şeriatın zâhirine aykırı sözleri gerekçesiyle Nisan 1677'de Limni'ye sürüldü. II. Ahmed'in fermanıyla 1692'de serbest kalıp Bursa'ya döndü.

1693'te Avusturya seferine müritleriyle katılmak istedi; padişahın hediye ve para teklifini reddedip Edirne'ye yürüdü. 30 Haziran 1693'te Selimiye Camii'ne geldiğini öğrenen halk camiyi doldurdu. Sadrazamın, kargaşa çıkacağı uyarısı üzerine Limni'ye yeniden sürüldü. 16 Mart 1694'te (20 Receb 1105) orada öldü. Kabri üzerindeki türbe Sultan Abdülmecid zamanında onarılmıştır.

Düşüncesi ve tarikatı

Niyâzî, Halvetiyye'nin Ahmediyye kolunun Mısriyye şubesinin pîri kabul edilir. Bursa Ulucami'nin güneyindeki âsitâne 20. yüzyıl başlarına kadar faaliyet gösterdi; sonra yıkıldı, yerine postane yapıldı. Tarikatın Selânik, İzmir ve Kahire'de de dergâhları vardı.

Ona göre insan âlemin ruhudur; insan, âlem ve Kur'an birbirinin aynasıdır. İbnü'l-Arabî sonrası vahdet-i vücûd çizgisini izler, ama şeriatı hakikatin yolunun koşulu sayar. Zâhir ve bâtın ilmini birbirini tamamlayan iki ilim olarak görür; "büyük cihad"ı nefisle mücadele diye tanımlar ve bunun için mürşid şart koşar. Hz. Hasan ve Hüseyin'in "nebî" olduğu yönündeki sözleri en çok eleştirilen noktalardandır. TDV bunu, İbnü'l-Arabî'nin bağlayıcı şeriat getiren nübüvvet ile velâyet arasındaki ayrımı içinde anlamak gerektiğini belirterek açıklar.

Başlıca eserleri

• Mevâidü'l-irfân — Arapça; yetmiş bir "mâide"den oluşan, en önemli eseri sayılır. Süleyman Ateş Türkçeye çevirmiştir.
• Dîvân — 158'i gazel olmak üzere 199 şiirin yanında mesnevi, murabba, muhammes, tahmîs, na't ve mersiyeler içerir; tarikat çevrelerinde el kitabı gibi kullanılmıştır.
• Tuhfetü'l-uşşâk — Allah, varlık, insan ve kâinat üzerine; düşünce dünyasını anlamak için önemli.
• Şerh-i Nutk-ı Yûnus Emre — Yûnus Emre'ye atfedilen "Çıktım erik dalına" şiirinin şerhi.
• Risâle-i Es'ile ve Ecvibe-i Mutasavvıfâne — tasavvuf terimlerini açıklayan, elliden fazla yazması bulunan risâle.
• Mecmûa-i Kelimât-ı Kudsiyye — Limni günlerini de anlatan hatıra niteliğinde mecmua.

Şiirlerinin bir kısmı Hâfız Post gibi bestekârlarca bestelenmiş ve tekkelerde okunmuştur.