Mimar Sinan

Yaklaşık elli yıl Hassa Mimarbaşılığı yapan; Şehzade'yi çıraklık, Süleymâniye'yi kalfalık, Selîmiye'yi ustalık eseri sayan mimar.

Hayatı

Sinan, Kayseri'ye bağlı Ağırnas köyünde doğdu. Doğum yılı kesin değildir; İstanbul'a getirildiğinde yirmi iki yaşında olduğuna dair kayıttan hareketle 1489–1491 arası bir tarih önerilir. Kendi anlatımlarına göre Kayseri sancağından devşirme olarak alındı; bu tarih çoğu kaynakta 1512 olarak verilir. Acemi oğlanları arasında yetişirken kendi isteğiyle neccârlığa (marangozluk) yöneldiğini kendisi anlatır.

Ardından uzun bir askerlik dönemi geldi. Yavuz Sultan Selim döneminin seferlerine katıldığı rivayet edilir; ancak ayrıntılar tartışmalıdır. Kânûnî'nin 1521 Belgrad ve 1522 Rodos seferlerinde bulunduğu ise kesindir. Yeniçeri piyadeliğinden atlı sekbanlığa, oradan yayabaşılığa ve zemberekçibaşılığa yükseldi. Seferlerde köprü, gemi ve tahkimat işlerinde gösterdiği beceri, onu mimarlığa yönlendirdi.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Acem Ali'nin ölümü üzerine 1537'de, kırk sekiz yaşlarında mimarbaşı oldu; bazı kaynaklar bu tarihi 1538–1539 olarak verir. Kânûnî, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde yaklaşık elli yıl bu görevde kaldı. 1588'de (h. 996) yüz yaşına yakın bir yaşta vefat etti ve Süleymâniye Külliyesi'nin yanında, kendi yaptığı türbeye defnedildi.

Eserleri ve üslubu

Sinan'ın hayatı ve eserleri, dostu şair Sâî Mustafa Çelebi'nin onun ağzından kaleme aldığı metinlerden bilinir. Tezkiretü'l-bünyân ve Tezkiretü'l-ebniye gibi adlarla anılan bu metinler, Sinan'a ait yapıları türlerine göre listeler. Listelerin nüshaları arasında farklar bulunduğu için yapı sayısı kaynaklarda 350 ile 470'i aşan rakamlar arasında değişir. Sıkça aktarılan bir dökümde 94 büyük cami, 57 medrese, 52 mescid, 48 hamam, 35 saray ve 22 türbe sayılır.

Sinan'ın kendi gelişimini üç yapıyla özetlediği aktarılır: İstanbul'daki Şehzade Camii'ni (1543–1548) çıraklık, Süleymâniye'yi (1550–1557) kalfalık, Edirne'deki Selimiye'yi (tamamlanışı 1575) ustalık eseri olarak nitelemiştir. Bu üç yapı, merkezî kubbe etrafında örgütlenen mekânın giderek bütünleştirilmesi sürecinin durakları olarak okunur. Selimiye inşaatına 1568 ya da 1569'da başlanmış, yapı 1574 ya da 1575'te tamamlanmıştır. Kubbe, dış duvarların içine yerleştirilmiş sekiz ayak üzerine oturur; böylece taşıyıcı öğelerin iç mekânda kapladığı yer azaltılmıştır. Ana kubbenin çapı Ayasofya kubbesininkine yakındır; yarım kubbeler ise ona oranla küçük tutulmuştur. Selimiye ve külliyesi 2011'de UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Sinan'ın çalışma alanı camilerle sınırlı değildi. Kırkçeşme suyollarını, Büyükçekmece Köprüsü'nü ve bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde bulunan Vişegrad'daki Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü'nü (1577) de inşa etti.

Etkisi ve mirası

Mimarbaşı olarak Sinan, yalnızca kendi tasarladığı yapıların değil, imparatorluk genelindeki birçok inşaatın da sorumluluğunu taşıyordu. Bu yüzden ona atfedilen yapıların bir kısmının onun gözetiminde ekibince yapıldığı kabul edilir. Hassa mimarları ocağında yetiştirdiği talebeler, ölümünden sonra da klasik üslubu sürdürdü. Yerine mimarbaşı olan Davud Ağa ile Sultan Ahmed Camii'nin mimarı Sedefkâr Mehmed Ağa bu çevreden gelir.

Mimarlık tarihçileri Sinan'ı klasik Osmanlı mimarisinin biçimlendiricisi olarak değerlendirir. Geliştirdiği kubbe ve mekân çözümleri, XVII. yüzyıl sonuna kadar Osmanlı yapılarının temel modeli olmuştur.

Başlıca eserleri

• Şehzade Camii (İstanbul, 1543–1548) — Sinan'ın "çıraklık eseri" dediği ilk büyük selâtin camisi.
• Süleymâniye Külliyesi (İstanbul, 1550–1557) — "kalfalık eseri"; cami, medreseler ve türbelerden oluşan külliye; Sinan da bu külliyenin yanına defnedilmiştir.
• Selimiye Camii (Edirne, 1575'te tamamlandı) — sekiz ayak üzerine oturan kubbesiyle "ustalık eseri".
• Kırkçeşme suyolları (İstanbul) — 1560'larda kurulan, çok sayıda su kemeriyle İstanbul'a su taşıyan sistem.
• Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü (Vişegrad, 1577) — UNESCO Dünya Mirası listesindeki taş köprü.
• Tezkiretü'l-bünyân — Sâî Mustafa Çelebi'nin Sinan'ın anlatımlarına dayanarak yazdığı hayat hikâyesi ve eser listesi.