İbn Sînâ

"Eş-Şeyhü'r-Reîs"; el-Kānûn fi't-Tıb'ı XIII. yüzyıldan itibaren Avrupa tıp fakültelerinde okutulan, eş-Şifâ ile meşşâî felsefeyi sistemleştiren filozof-hekim.

Hayatı

İbn Sînâ, yaklaşık 980-981'de (h. 370) Buhara yakınlarındaki Efşene köyünde doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre hayatı, kendi anlatımı ve öğrencisi Cûzcânî'nin eklemeleri sayesinde öteki İslâm filozoflarından daha iyi bilinir. Babası Belhli Abdullah, Sâmânî başkenti Buhara'ya yerleşmişti. Abdullah İsmâilî dâîlerle ilişkideydi; evinde felsefe, geometri ve Hint matematiği konuşulurdu. İbn Sînâ Kur'ân'ı ezberledi, fıkıh ve dil okudu; mantığı Nâtilî'den okumaya başladı, sonra büyük ölçüde kendi kendine öğrendi. Öklid ve Batlamyus'u, ardından fizik ve metafiziği inceledi. Aristo'nun *Metafizika*'sını anlayamayıp Fârâbî'nin bu esere dair risâlesini bulunca çözdüğünü anlatır. Tıpta hocalarından kısa süre yararlandı. On altı yaşında hekimlerin ona danıştığını söyler.

On sekiz yaşında Sâmânî hükümdarı Nûh b. Mansûr'u hastalığında tedavi etti, saray hekimliğine geçti ve saray kütüphanesinden yararlandı. Babasının ölümünden (1003) ve Sâmânî devletinin yıkılışından (1005) sonra Buhara'yı bıraktı. Gürgenç'te Emîr Ali b. Me'mûn'un sarayında Bîrûnî ve Ebû Sehl el-Mesîhî gibi âlimlerle aynı çevrede bulundu; Bîrûnî ile fizik ve astronomi üzerine tartışmaları bu döneme rastlar. Gazneli Mahmud'un âlimleri Gazne'ye çağırması üzerine buradan ayrıldı. Nesâ, Tûs ve başka şehirlere uğrayıp Cürcân'a vardı; Cûzcânî ile burada tanıştı ve *el-Kānûn fi't-tıb*'ın birinci kitabını yazdı. Rey'de Büveyhî emîri Mecdüddevle'nin melankolisini tedavi etti, sonra Hemedan'da Şemsüddevle'nin hekimi ve vezîri oldu. Ordunun isyanı üzerine hapsedildi, bir süre saklandı, hükümdar yeniden hastalanınca görevine döndü. Şemsüddevle'nin ölümünden (1021) sonra yeni hükümdarın vezirlik teklifini reddetti ve Kâkûyî hükümdarı Alâüddevle ile gizlice mektuplaştığı iddiasıyla Ferdecân Kalesi'nde dört ay tutuldu. Yaklaşık 1024'te gizlice İsfahan yönüne gitti. Alâüddevle onu vezir yaptı. Sultan Mesud'un İsfahan'ı almasıyla evi ve kütüphanesi yağmalandı. Kulunç hastalığına yakalanan İbn Sînâ, Hemedan'da öldü ve mezarı oradadır. İngilizce Vikipedi ölüm tarihini 22 Haziran 1037 olarak verir.

Eserleri

eş-Şifâ, mantık, doğa bilimleri, matematik ve ilâhiyatı kapsayan felsefe ansiklopedisidir; Cûzcânî'nin isteğiyle Hemedan'da yazılmaya başlandı. Hapisteyken el-Hidâye, Hay b. Yakzân ve *el-Kulenc*'i kaleme aldı. İsfahan'da en-Necât (şifa'nın özeti) ve Alâüddevle adına Farsça Dânişnâme-i Alâî yazıldı. el-İşârât ve't-tenbîhât olgun dönem felsefesini özetleyen eserdir.

el-Kānûn fi't-tıb beş kitaptan oluşur. Birinci kitap genel ilkeleri (dört unsur, dört ahlât, mizaç, anatomi, fizyoloji), ikincisi basit ilaçları ele alır ve yaklaşık 800 ilaç sayar. Üçüncü ve dördüncü kitap hastalıkları, beşincisi bileşik ilaçları işler; mürekkep ilaçların sayısı 650 civarındadır. Sistem esas olarak Galenci'dir, ancak İbn Sînâ onu düzenleyip geliştirmiştir. TDV'ye göre eser, kendisinden önceki Helenistik, Bizans ve Süryânî tıp birikimini tutarlı bir ansiklopedide topladığı için öne çıktı.

Düşüncesi

TDV, onu Fârâbî okulunun en büyük düşünürü sayar. Metafiziğinde "vâcibü'l-vücûd" kavramı merkezîdir: Varlığı ile mahiyeti özdeş olan ilk ilke, bütün oluşun kaynağıdır. Sudûr kuramını Fârâbî'den aynen aldığını belirtir. Psikolojide Aristo'nun nefsi bedenin işlevi saymasına karşı, nefsin bağımsız ve ölümsüz bir cevher olduğunu savunur. Bunu "boşlukta uçan adam" benzetmesiyle destekler: Duyularından yoksun doğmuş biri bile kendi varlığının bilincinde olurdu. Mantıkta *Îsâgûcî*'yi Organon'a dâhil edip bölüm sayısını dokuza çıkardı; sonraki mantık çalışmaları onun metinlerine dayandı. Bilgi kuramında düşünce yanında sezgiye ve faal aklın aydınlatmasına geniş yer verir.

Etkisi ve mirası

TDV, tıp etkisinin Batı'da 17. yüzyıla kadar sürdüğünü, *Kānûn*'un İspanya'da Latinceye çevrilip 13. yüzyıldan itibaren Avrupa tıp fakültelerinde okutulduğunu yazar; 17. yüzyılda Valladolid Üniversitesi'nde bir Avicenna kürsüsü kurulmuştur. Nizâmî-i Arûzî eseri övgüyle anmıştır. Felsefede ise Gazzâlî ve Fahreddin er-Râzî gibi eleştirmenleri bile etkilemiştir.

Başlıca eserleri

• el-Kānûn fi't-tıb — beş kitaplık tıp ansiklopedisi.
• eş-Şifâ — felsefe ve bilim ansiklopedisi.
• el-İşârât ve't-tenbîhât — olgun dönem felsefesi.
• en-Necât — *eş-Şifâ*'nın özeti.
• Dânişnâme-i Alâî — Farsça felsefe kitabı.