Kemâl Tâhir

Devlet Ana ile Osmanlı kuruluşunu romana sokan; ATÜT (Asya tipi üretim tarzı) tezini Türk düşüncesine taşıyan sosyalist-millî romancı.

Hayatı

Kemal Tahir'in asıl adı İsmail Kemalettin'dir; 13 Mart 1910'da İstanbul Vezneciler'de dünyaya geldi. Tipi ve Benerci gibi soyadları da kullandı, 1950'den sonra Demir soyadında karar kıldı. Babası Şebinkarahisarlı Tâhir Bey, II. Abdülhamid'in yaverlerinden bir deniz yüzbaşısıydı; annesi Nûriye Hanım küçük yaşta saraya alınmış bir Abaza kızıydı. Çocukluğu seferberlik ve Millî Mücadele yıllarında, babasının görev yerlerinde geçti. Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'ne girdi; onuncu sınıftayken annesini kaybedince okulu bırakıp çalışmaya başladı. Avukat kâtipliği ve Zonguldak'ta ambar memurluğu (1928-1932) yaptıktan sonra İstanbul'da gazeteciliğe geçti; Vakit, Haber, Son Posta gibi gazetelerde musahhih, röportajcı ve tercüman olarak çalıştı, *Karagöz*'de başyazarlık yaptı.

Yazı hayatına şiirle girdi. İlk şiirleri 1931'de İctihad mecmuasında çıktı, 1933-1934'te arkadaşlarıyla Geçit dergisini çıkardı. 1929'da tanıştığı Nâzım Hikmet'in etkisiyle düşünce ve sanat anlayışı değişti. 1938'de Yavuz zırhlısı olayı nedeniyle açılan Bahriye davasında Nâzım Hikmet'le birlikte askerî isyana teşvikten suçlu bulunup on beş yıl ağır hapse çarptırıldı (karar 19 Mayıs 1938). Çeşitli cezaevlerinde yattı ve 1950 genel affıyla çıktı. TDV maddesi, cezaevi yıllarını romanları için malzeme topladığı verimli bir dönem olarak değerlendirir. 6-7 Eylül olaylarının yaşandığı 1955'te, halkı kışkırttığı iddiasıyla altı ay tutuklu kalmıştır. 1957'de Aziz Nesin'le Düşün Yayınevi'ni kurdu; ortaklık on dört ay sürdü. 21 Nisan 1973'te kanserden öldü ve Sahrayıcedid Mezarlığı'na gömüldü.

Romanları

İlk hikâyeleri, Cemalettin Mahir imzasıyla 1941'de Tan gazetesinde yayımlandı ve Göl İnsanları (1955) adıyla toplandı. Asıl şöhretini kazandığı romanlarını 1955'ten sonra Kemal Tahir adıyla yayımladı. Bunlar arasında Sağırdere (1955), Esir Şehrin İnsanları (1956), Körduman ve Rahmet Yolları Kesti (1957), Yedi Çınar Yaylası (1958), Köyün Kamburu (1959), Kelleci Mehmet ve Esir Şehrin Mahpusu (1962), Yorgun Savaşçı (1965), Devlet Ana (1967), Bozkırdaki Çekirdek (1967), Kurt Kanunu (1969), Büyük Mal (1970) ve Yol Ayrımı (1971) sayılır.

TDV maddesine göre Kemal Tahir kendinden önceki Türk romanını Batı kopyacılığı ve yerlilikten kopukluk yönünden eleştirdi. Köy romanlarında Anadolu insanını kendi yaşantısı içinde anlatmaya çalıştı; *Rahmet Yolları Kesti*'de eşkıyalık etrafında halk kahramanlığı motifini işledi. Esir Şehrin İnsanları, Esir Şehrin Mahpusu ve Yorgun Savaşçı, Millî Mücadele yıllarında halk ile ordu mensuplarının ilişkisini ve millî bilinç meselesini konu alır. Bozkırdaki Çekirdek ile *Kurt Kanunu*'nda Cumhuriyet Halk Partisi yönetiminin eğitim ve ekonomi politikaları eleştirilir. Yorgun Savaşçı 1967-1968 Yunus Nadi Ödülü'nü, Devlet Ana 1968 Türk Dil Kurumu Ödülü'nü aldı.

Düşüncesi

Devlet Ana, Osmanlı Devleti'nin kuruluş çağını anlatır. TDV'ye göre roman, Batı'daki gibi feodal bir yapıya sahip olmayan Osmanlı toplumunun yapısal ve idarî özgünlüğünü göstermeyi amaçlar. Yazar burada destan, masal ve halk hikâyesi kalıplarına başvurmuş; anlatımında Dede Korkut ile Evliyâ Çelebi'nin üslubundan da yararlanmıştır.

Düşünce yapısı bakımından Kemal Tahir, Marksist çevrelerdeki yerlileşme çabalarını temsil eder. Önce Nâzım Hikmet'in Sovyet modeline yakın durdu; 1960'ların ortasında Fransa'daki Marksist çevrelerde benimsenen Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) tartışmalarından etkilendi. Ancak bu modeli olduğu gibi benimsemedi; Osmanlı'nın toplumsal ve ekonomik yapısını araştırırken zaman zaman onu eleştirdi ve kendi bağımsız düşünce sistemini kurmaya çalıştı. Tepeden inme Batıcılığın üst yapıyı halktan koparttığını savundu. Tahlillerinde din olgusuna pek yer vermedi. Osmanlı tarihi, Batılılaşma, Cumhuriyet'in doğruları ve yanlışları, halkçılık gibi konuları tartışmaya açtığı için bazı çevrelerce yüceltildi, bazılarınca sert eleştirildi.

Mirası

Ölümünden sonra, sohbetlerinden ve kitaplaştırılmamış notlarından on beş ciltlik bir "Notlar" dizisi hazırlandı: Sanat Edebiyat, 1950 Öncesi, Roman Notları, Osmanlılık/Bizans, Batılılaşma, Çöküntü, Sosyalizm, Toplum ve Gerçek, Kitap Notları ve Mektuplar gibi ciltler 1989-1993 arasında çıktı. Kemal Tahir bugün hem roman sanatı hem de Osmanlı ve Batılılaşma üzerine ileri sürdüğü tezler açısından okunur.

Başlıca eserleri

• Sağırdere — roman (1955).
• Esir Şehrin İnsanları — Millî Mücadele dönemi romanı (1956).
• Yorgun Savaşçı — roman (1965).
• Devlet Ana — Osmanlı'nın kuruluş çağını anlatan roman (1967).
• Kurt Kanunu — roman (1969).
• Notlar — ölümünden sonra yayımlanan, on beş ciltlik dizi (1989-1993).