Kemâlpaşazâde (İbn Kemâl)

II. Bayezid'in isteğiyle Tevârîh-i Âl-i Osmân'ı yazan, yaklaşık iki yüz eser veren şeyhülislâm.

Hayatı

Şemseddîn Ahmed, 15 Mayıs 1469'da (3 Zilkade 873) doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi doğum yerini kesin vermez; kaynaklar Tokat, Edirne ve Amasya'yı anar, İngilizce literatür ise Edirne'yi esas alır. Asker kökenli bir aileden geliyordu ve gençliğinde bir süre askerlik yaptı. Sonra ilme yöneldi, Edirne ve İstanbul'daki medreselerde tahsil gördü.

Müderrislik kariyeri 1498'de Edirne'deki Ali Bey Medresesi ile başladı. Sırasıyla Üsküp'teki İshak Paşa Medresesi'nde (1505), Edirne'deki Halebiye ve Üç Şerefeli medreselerinde (1508-1511) ve Sultan Bayezid Medresesi'nde ders verdi. 1515'te Edirne kadısı, 1516'da Anadolu kazaskeri oldu. Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferine katıldı; kaynaklara göre Mısır'ın idarî kayıtlarının (tahrîr) düzenlenmesinde de görev aldı. 1524'te Fâtih Medresesi'ne tayin edildi. 1526'da şeyhülislâm oldu ve ölümüne kadar bu makamda kaldı. 16 Nisan 1534'te (2 Şevval 940) İstanbul'da vefat etti; Edirnekapı'daki Mahmud Çelebi Zâviyesi'ne defnedildi. Mezarı 1971'deki yol çalışması sırasında taşındı.

Eserleri ve düşüncesi

Kemâlpaşazâde'nin eser sayısı yaklaşık iki yüz olarak verilir. Eserlerini Arapça, Farsça ve Türkçe yazdı. Fıkıh ve usûl alanında fetvâ ve risâlelerin yanında, kendi döneminde sık okunan metinlere şerh ve haşiyeler kaleme aldı. Gazâlî'nin felsefe eleştirisi Tehâfütü'l-felâsife üzerine yazdığı haşiye, kelâm ve felsefe alanındaki ilgisini gösterir.

Tarih alanındaki ana eseri *Tevârîh-i Âl-i Osmân*'dır. II. Bayezid'in isteğiyle başlanan on defterlik eser, Osmanlı hânedanının kuruluşundan 1527 civarına kadar gelir. Eser, Osmanlı tarih yazımında Türkçe kronik geleneğinden daha süslü, inşâ üslûbuna yakın bir nesre geçişin örneği sayılır.

Edebî yönü de güçlüdür. Dîvânında dört yüzü aşkın gazel bulunur. Yaklaşık 7.777 beyitlik Yûsuf u Züleyhâ mesnevîsi ile Sa'dî'nin *Gülistan*'ına nazire olarak Farsça yazdığı Nigâristân da ilgi görmüş eserlerindendir.

Fetvalarında dönemin meselelerine dair kararlar verdi. Safevî hükümdarı Şah İsmâil aleyhindeki fetvası ve para vakıflarının cevazına dair görüşü bunların başında gelir. Heterodoks tasavvuf uygulamalarına karşı sert hükümler verdi, buna karşılık İbnü'l-Arabî'yi küfürle itham edenlere karşı onu savundu. Fakihleri ilmî yeterliliklerine göre yedi tabakaya ayıran sınıflandırması, mezhep içi otorite tartışmalarında sık anılır.

Etkisi ve mirası

Kemâlpaşazâde, Osmanlı ulemâ hiyerarşisinin ve şeyhülislâmlık makamının biçimlendiği dönemde bu kurumun başında bulundu. Eserleri medreselerde okundu, tarihi ise sonraki Osmanlı tarihçileri için temel başvuru kaynaklarından biri oldu. Hanefî-Mâtürîdî çizgide kalan, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'den de etkilenen ilmî duruşu, Osmanlı ilim hayatının fıkıh, kelâm, tasavvuf ve edebiyatı bir arada taşıyan yapısının tipik örneği olarak değerlendirilir.

Başlıca eserleri

• Tevârîh-i Âl-i Osmân — on defterlik Osmanlı tarihi, kuruluştan 1527 dolaylarına
• Yûsuf u Züleyhâ — yaklaşık 7.777 beyitlik Türkçe mesnevî
• Nigâristân — Sa'dî'nin *Gülistan*'ını örnek alan Farsça ahlâkî eser
• Dîvân — dört yüzü aşkın gazel içeren Türkçe şiir mecmuası
• Tehâfütü'l-felâsife haşiyesi — Gazâlî'nin felsefe eleştirisi üzerine haşiye
• Taġyîrü't-Tenḳīḥ — usûl-i fıkıh üzerine şerh niteliğinde eser