Bîrûnî

Yerin çevresini ölçmek için yöntem geliştiren; Tahkîku Mâ li'l-Hind ile Hint dinlerini ve kültürünü inceleyen ansiklopedik âlim.

Hayatı

Bîrûnî, 4 Eylül 973'te (3 Zilhicce 362) Harezm'in merkezi Kâs'ta doğdu. "Bîrûnî" nisbesi Farsça "dış" anlamındaki bîrûn kelimesiyle ilişkilendirilir; TDV İslâm Ansiklopedisi, ailesinin Kâs'a dışarıdan gelmiş olabileceğini düşünür. Milliyeti kaynaklarda belirtilmez. TDV'ye göre araştırmalar Türk asıllı olma ihtimalini güçlendirir; Arap ya da İran milliyetçisi olduğu yolundaki yorumlar ise dayanaksızdır. Çocuk yaşta Harezmşahların (Afrigoğulları) himayesine girdi. Hocası, matematikçi İbn Irâk'tan Öklid geometrisi ve Batlamyus astronomisi okudu. Daha on yedi yaşında, 990'da ilk rasadını yaptı.

995'te Me'mûnîlerin Kâs'a saldırması üzerine şehri terk etti. Bir süre Rey'de yoksulluk çekti; 997'de Kâs'a dönüp 24 Mayıs'ta Ebü'l-Vefâ el-Bûzcânî ile birlikte bir ay tutulmasını gözlemledi. Bir ara Sâmânî hükümdarı II. Mansûr'un sarayında bulundu. 998'de Ziyârî hükümdarı Kābûs b. Veşmgîr'in yanında Cürcân'a gitti ve *el-Âsârü'l-bâkıye*'yi ona ithaf etti. Yaklaşık 1003 ya da 1009'da Gürgenç'te Me'mûnî hânedanına geçti. 1017'de Gazneli Mahmud Harezm'i alınca Bîrûnî, hocalarıyla birlikte Gazne'ye götürüldü; 44 yaşındaydı. İlk yıllarında zor günler geçirdi, bir ara Nandana Kalesi'nde göz hapsinde kaldı. Hocası Abdüssamed dinsizlik ve Karmatîlik suçlamasıyla öldürüldü; aynı suçlama ona da yöneltildi, ancak sonuç vermedi.

Gazne'de Mahmud'un, ardından oğlu Mes'ud'un ve Mevdûd'un sarayında danışman ve bilgin olarak çalıştı. Ölüm tarihi tek bir kayıtla belirlenemiyor. Kendisi seksen yaşını geçtiğini yazdığı için eskiden yaygın kabul edilen 1048 tarihi TDV'ye göre geçerli değildir. 1051'i gördüğü kesindir; ölümü bir okumaya göre 1061 olarak hesaplanır; İngilizce Vikipedi ise "yaklaşık 1050" der.

Hindistan çalışmaları

Bîrûnî Mahmud'un Hindistan seferleri sırasında Sûmnât ve Mültan seferlerine katıldı; Pencap, Keşmir ve kuzey Hindistan'ı gezdi. Gazne'ye getirilmiş Hintli bilginlerden Sanskritçeyi öğrendi, Pencap'ta bilginlerle Sanskritçe tartışmalara katıldı. Öklid'in *Unsurlar*'ını ve Batlamyus'un *el-Mecistî*'sini Sanskritçeye, Patanjali ve Samkhya metinlerini Arapçaya çevirdiği aktarılır. Bu çalışmaların ürünü olan Tahkîku mâ li'l-Hind (1030), TDV'de Hindoloji alanında yazılmış ilk ciddi kitap olarak nitelenir. Hint dinini, toplumunu, doğa bilimlerini ve kültürünü kapsar. Bîrûnî dinleri polemik değil tanıtma amacıyla ele almıştır.

Bilimsel yöntemi

Bîrûnî yaklaşık otuz bilim dalında çalışmıştır: astronomi, matematik, fizik, jeodezi, mineraloji, eczacılık, coğrafya, tarih, dinler tarihi. TDV, gözlem ve ölçmeye verdiği önemi onu "modern bilim insanı tipine" yaklaştıran ana özellik olarak öne çıkarır; yerin çevresini ölçmek için yöntem geliştirmiş (İngilizce Vikipedi, Nandana'da bir tepenin yüksekliğine dayanan trigonometrik bir ölçümü anar), özgül ağırlıkları "konik alet" denen ilkel bir piknometreyle ölçmüştür. Fosillere bakarak denizlerin karaya, karaların denize dönüştüğünü savundu. Güneş merkezli bir sistemin astronomik hesapları değiştirmeyeceğini yazdı, ancak fizik açısından güçlüklerle karşılaştığı için yer merkezli modeli tercih etti. Aristo'yu eleştirmekle birlikte onu bir otorite olmaktan çıkarmadı; âlemin ezelî olduğu görüşüne dinî gerekçelerle karşı çıktı. Astroloji konusunda teknik bakımdan uzmandı ama kehanet iddialarını bilimsel saymadı. İbn Sînâ ile sorulu cevaplı bir yazışması da vardır.

Etkisi ve mirası

TDV, Bîrûnî'nin Latince çevirilerle Avrupa'ya geniş biçimde ulaşmadığını, eserlerinin yazmalarının daha çok Türk kütüphanelerinde bulunduğunu belirtir. George Sarton ona "bütün zamanların en büyük bilginlerinden biri" demiş, yaşadığı çağa "Bîrûnî asrı" adını vermiştir.

Başlıca eserleri

• el-Âsârü'l-bâkıye ani'l-kurûni'l-hâliye — yirmi sekiz yaşlarında yazdığı kronoloji kitabı (yaklaşık 1000).
• Tahdîdü nihâyâti'l-emâkin — jeodezi ve mesafe hesapları (1025); dünyadaki tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir.
• et-Tefhîm li-evâili sınâati't-tencîm — astronomiye giriş (1029).
• Tahkîku mâ li'l-Hind — Hindistan'ın din ve kültürü (1030).
• el-Kānûnü'l-Mes'ûdî — Sultan Mes'ud'a ithaf edilen astronomi ansiklopedisi (1030).
• el-Cemâhir fî ma'rifeti'l-cevâhir — mineraloji ve çeşitli konular; Sultan Mevdûd'a ithaf edilmiştir.
• es-Saydele fi't-tıb — eczacılık ve ilaç bilgisi (1050).