Cemil Meriç

Doğu ile Batı arasında köprü kuran tek-başına âlim; Bu Ülke ile Türk aydınına ayna tutan görme yitimine direnen düşünür.

Hayatı

Hüseyin Cemil, 12 Aralık 1916'da Hatay'ın Reyhanlı (o günkü adıyla Reyhaniye) ilçesinde doğdu. İlk öğrenimini Reyhaniye'de yaptı, ortaöğrenimi Antakya Sultânîsi'nde (Fransız lisesi) gördü; 1936'da İstanbul'da Pertevniyal Lisesi'ni bitirdi. 1940-1942 arasında İstanbul'daki Yüksek Lisan Mektebi'ne devam etti. TDV İslâm Ansiklopedisi, Elazığ Lisesi'nde Fransızca öğretmenliği, İskenderun çevresinde çeşitli idarî görevler ve 1946'dan 1974'e kadar İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde Fransızca okutmanlığı yaptığını kaydeder. Vikipedi, 1963-1974 arasında aynı üniversitede sosyoloji ve kültür tarihi dersleri verdiğini de belirtir. 1952-1954 arasında Işık Lisesi'nde öğretmenlik yaptı.

Gözleri çocukluğundan beri sorunluydu. TDV, 1954'teki başarısız ameliyatları ve 1955'te Paris'te Quinze-Vingts Hastanesi'ndeki tedaviyi anar. Vikipedi ise 1954 baharında tamamen kör olduğunu ve Marsilya ile Paris'teki tedavinin sonuç vermediğini yazar. Kaynaklar farklı anlatsa da sonuç aynıdır: ömrünün geri kalanını görmeden geçirdi ve okuma ile yazı işlerinde ailesi ve dostlarının yardımına dayandı. 13 Haziran 1987'de İstanbul'da öldü, Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü.

Eserleri ve düşüncesi

Meriç'in yayın hayatı çeviriyle başladı. Balzac'tan Altın Gözlü Kız (1943), Otuzunda Kadın (1945) ve Onüçlerin Romanı (1945), Hugo'dan Hernani (1956) çevirileri arasındadır. Meillet'nin *Dillerin Yapısı ve Gelişmesi*'ni Berke Vardar'la birlikte 1967'de Türkçeye aktardı. Telif eserleri arasında Hind Edebiyatı (1964), Saint-Simon: İlk Sosyolog, İlk Sosyalist (1967), Bu Ülke (1974), Mağaradakiler (1978), Kırk Ambar (1980) ve Işık Doğudan Gelir (1984) yer alır. Jurnal, ölümünden sonra 1992-1993'te yayımlandı.

TDV maddesi, Meriç'in kendi düşünce hayatını dönemlere ayırdığını aktarır: dinî muhafazakâr bir başlangıç, milliyetçilik, kısa bir sosyalizm dönemi, uzun bir bekleyiş yılları, Hint dünyasına yöneliş ve nihayet Osmanlı-Türk kültürüne dönüş. Düşüncesinin başlıca temaları Türkçenin yıpranması, kültürel kopukluk, ithal ideolojilerin tehlikesi ve sağ-sol ayrımının yüzeyselliğidir. Batı bilgisini Doğu ve Osmanlı-İslâm birikimiyle birleştiren özgün bir fikir geleneği kurma isteğini savundu ve Batı karşısında aşağılık duygusunu eleştirdi.

Etkisi ve mirası

Meriç, 1974 ve 1980'de Türk Millî Kültür Vakfı ödülünü, 1981'de Ankara Yazarlar Derneği'nin yılın yazarı ödülünü aldı; Vikipedi, 2015'te ölümünden sonra Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'ne değer görüldüğünü kaydeder. Yoğun, aforizmaya yakın üslubu ve siyasî gruplaşmaların dışında durma iddiası, onu farklı kesimlerce okunan bir yazar yaptı. Kitaplarının tartışma konusu olması ise yorumların siyasî okumalarla yüklü olduğunu gösterir; bu nedenle tarihî kişilik ile sonradan atfedilen anlamlar ayrı değerlendirilmelidir.

Başlıca eserleri

• Bu Ülke — kültür, aydın ve toplum meseleleri üzerine denemeleri (1974).
• Mağaradakiler — Meriç'in 1978 tarihli eseri.
• Kırk Ambar — 1980 tarihli eseri.
• Işık Doğudan Gelir — 1984 tarihli eseri.
• Hind Edebiyatı — Hint edebiyatına dair inceleme (1964).
• Saint-Simon: İlk Sosyolog, İlk Sosyalist — Saint-Simon üzerine çalışma (1967).
• Jurnal — ölümünden sonra yayımlanan günlük notları (1992-1993).