Ziyâ Paşa

Terkîb-i Bend ve Harâbât ile geçiş döneminin en güçlü şair-zihinlerinden biri.

Hayatı

Ziyâ Paşa İstanbul Kandilli'de doğdu; asıl adı Abdülhamid Ziyâeddin'dir. Doğum yılı Vikipedi'de 1825, TDV'de 1829 olarak geçer; TDV'nin kaydettiği ölüm yaşı (elli bir) 1829 ile uyumludur. Babası Galata Gümrüğü kâtiplerinden, aslen Erzurum'un İspir kazasındandı. Mekteb-i Ulûm-i Edebiyye ve Beyazıt Rüşdiyesi'nde okudu, Arapça ve Farsça öğrendi. On altı-on yedi yaşlarında Sadâret Mektûbî Kalemi'ne kâtip olarak girdi; aruzu ve şiiri Fatîn Efendi'den öğrendiğini hatıratında yazar. 1856'da Mustafa Reşid Paşa aracılığıyla Mâbeyn-i Hümâyun kâtibi oldu, Fransızca öğrendi ve Endülüs Tarihi ile Engizisyon Tarihi çevirilerini yaptı.

Âlî Paşa ile gerginliği erken başladı ve sonraki görevlerinin çoğunda İstanbul'dan uzaklaştırılma biçimi aldı. Nisan 1862'de paşa unvanıyla Kıbrıs mutasarrıflığına gitti, ertesi yıl Meclis-i Vâlâ üyeliğiyle döndü. Yaklaşık üç yıl sonra Amasya mutasarrıflığına atandı; iki yıl süren görevinde altı hükümet konağı, altı mektep, bir idâdî, altı saat kulesi, bir hapishane ve bir bedesten yaptırdı, yeni yollar açtırdı. Bu çalışmalar "Amasya ıslahatı" diye anılır. Rakiplerinin şikâyetleri üzerine 1865'te Canik'e nakledildi.

Yeni Osmanlılar ve sürgün

1865'ten sonra Muhbir gazetesindeki yazılarında Bâbıâli'nin politikalarını açıkça eleştirdi. İttifâk-ı Hamiyyet Cemiyeti'ne, yani sonraki adıyla Yeni Osmanlılar'a girdiği tahmin edilir. İkinci kez Kıbrıs'a, ardından Rodos'a tayin edilince istifa etti ve Namık Kemal'le birlikte, Mustafa Fâzıl Paşa'nın daveti üzerine 17 Mayıs 1867'de gizlice Paris'e kaçtı. Londra'ya geçtiklerinde Hürriyet gazetesini 29 Haziran 1868'de birlikte çıkarmaya başladılar. Namık Kemal ayrılınca doğrudan Âlî Paşa'yı hedef alan sert yazılar yazdı; 67. sayıdaki yazısı yüzünden İngiliz hükümetince tutuklandı, kefaletle çıkınca Cenevre'ye gitti ve 89-100. sayıları orada litografla bastı. Mustafa Fâzıl Paşa'nın yardımı kesilince cemiyet dağıldı. Âlî Paşa'nın 7 Eylül 1871'de ölümünden sonra Sultan Abdülaziz'e sunduğu kasideyle İstanbul'a döndü. Adliye reformunda Midhat Paşa ile çalıştı, Şûrâ-yı Devlet üyesi oldu.

1877'de Suriye valisi, sonra Konya valisi oldu; sıkı para politikası ve serbest düşünceleri yüzünden bu görevlerden alındı. 1878'de gittiği Adana'da tiyatro binası yaptırdı, İstanbul'dan oyuncu topluluğu getirtti, okullar açtı ve memurlar için zorunlu kurslar düzenledi. 17 Mayıs 1880'de elli bir yaşında Adana'da öldü; Adana Ulucamii hazîresine gömüldü.

Şiiri ve düşüncesi

Ziyâ Paşa, Şinâsî ve Namık Kemal'le birlikte Fransız edebiyatının etkisinde gelişen yeni Türk edebiyatının kurucularından sayılır. TDV'ye göre bu kuşakta olduğu gibi onda da divan şiiri, âşık tarzı ve Fransız etkisi birlikte görülür. En çok beğenilen manzumeleri yine klasik biçimlidir: Avrupa'ya gitmeden önce yazdığı "Terci-i Bend", insanın kader karşısındaki acizliğini işler; 1870'te yurt dışında yazdığı, on iki bentten oluşan "Terkîb-i Bend"in birçok beyti atasözü hâline gelmiştir. Tanpınar bu manzumeyi, bütün harâbât neşvesine rağmen bir polemik eseri olarak niteler. Zafernâme Âlî Paşa'yı hicveder.

Siyasî yazılarında hak, adalet, hukukun üstünlüğü ve eşitlik üzerinde durdu. Meşrutiyet için Hulefâ-yi Râşidîn dönemindeki meşveret usulünü örnek göstererek parlamenter rejime İslâmî bir zemin aradı. Dil konusundaki görüşleri tutarsızlıkla eleştirilir: "Şiir ve İnşâ" makalesinde divan şiirini yetersiz bulup halk şiirini gerçek Türk şiiri saydı, 1874'te yayımlanan *Harâbât*'ın mukaddimesinde ise divan şairlerini över, halk şairlerini aşağılar.

Başlıca eserleri

• Eş'âr-ı Ziyâ — şiirlerinin ölümünden sonra damadı tarafından derlenen divanı (1881).
• Terci-i Bend ve Terkîb-i Bend — en tanınmış manzumeleri.
• Zafernâme — Âlî Paşa'ya yönelik hiciv; 1867'de başlayıp 1870'te Cenevre'de tamamladı.
• Rüyâ — Hürriyet'te çıkan siyasî hâbnâme.
• Harâbât — üç ciltlik şiir antolojisi (1874-1875).
• Riyânın Encâmı — Molière'in *Tartuffe*'ünden uyarlanan beş perdelik manzum komedi; Türkçede manzum tiyatronun ilk örneği sayılır.