Derviş Ali
Murakkaʼdan bir varak · kıtʼa
Şeyh ekolünü Hâfız Osmanʼa kadar taşıyan halka. Hâfız Osmanʼın hocalarından; Şeyh tarzının XVII. yüzyıldaki en muteber temsilcisi olarak Osmanlı hattının altın çağına köprü kurdu.
Hayatı ve hocaları
Derviş Ali İstanbul'da doğdu; doğum yılı bilinmiyor. Kendisinden sonra aynı adı taşıyan iki hattat daha yetiştiği için kaynaklarda "Büyük", "Birinci" ya da "Mâruf" sıfatlarıyla ayırt edilir. Yeniçeri ağası Kara Hasanoğlu Hüseyin Ağa'nın himayesinde yetiştiği, onun mânevî oğlu ya da kölesi olduğu kaydedilir.
Aklâm-ı sitteyi Hâlid Erzurûmî'den (ö. 1630-1631) meşk etti. Bu yolla Şeyh Hamdullah'tan gelen silsileye bağlanır: Şeyh Hamdullah'tan Şükrullah Halîfe'ye, oradan Pîr Mehmed b. Şükrullah, Hasan Üsküdârî ve Hâlid Erzurûmî'ye uzanan bir zincir. 1662-1663'te hacca gittiği, Mısır'da da bulunduğu, meşk karalamalarındaki yer adlarından anlaşılır.
Ramazan 1084'te (Aralık 1673) ileri bir yaşta vefat etti ve Topkapı dışındaki mezarlığa defnedildi. Bugün mevcut olmayan mezar taşı kitâbesi hayatı hakkında bilgi verir. Bu kitâbeden onun okçulukla da uğraştığı anlaşılır.
Üslubu ve katkısı
Derviş Ali, XVII. yüzyılda neredeyse unutulmaya yüz tutan Şeyh Hamdullah üslubunu yeniden canlandıran hattat olarak değerlendirilir. Bu yüzden çağdaşları ona "şeyh-i sânî", yani ikinci Şeyh olarak işaret ettiler. Asıl alanı nesih ve sülüs yazılardır. Uğur Derman, çağdaş kaynaklarda onun hat ağacının "gül ve sünbülü" diye övüldüğünü aktarır.
Verimli bir hattattı. TDV İslâm Ansiklopedisi kırkın üzerinde mushaf yazdığını belirtir ve 45. mushafının 1654 (1064) tarihli olduğunu kaydeder. Uğur Derman ise sayıyı altmışın üzerine çıkarır ve 63. mushafının kaydına da yer verir. Derman'a göre on bir yılda yaklaşık on sekiz mushaf, yani her birini yedi-sekiz ayda bitirmiştir. Mushaflarının yanında çok sayıda en'âm, evrâd, kıt'a ve murakka yazdı; bunların tezhibi çoğunlukla Sürâhî Mustafa'ya aittir. İstanbul Saraçhâne'de Dülgerzâde Camii'nin arkasındaki çeşmenin 1658 (1069) tarihli imzasız yazısı da ona atfedilir.
Bu sayfadaki eser
Bu sayfada yer alan kıt'a, Dublin'deki Chester Beatty Library'de T 447 numarayla kayıtlı bir Osmanlı murakkaından alınmıştır. Murakka hat örneklerinin yanında kutsal mekân tasvirleri ve bir Hint Okyanusu haritası da içerir. Kurum kayıtlarında Derviş Ali'ye ait yaprakların XVII. yüzyıl ortasında yazıldığı, albümün ise yaklaşık 1730-1754 yılları arasında bir araya getirildiği belirtilir. Kâğıt üzerine mürekkep, boya ve altınla hazırlanmıştır.
Sakıp Sabancı Müzesi koleksiyonunda da Derviş Ali'nin bir karalaması (meşk müsveddesi) bulunur.
Talebeleri ve mirası
Derviş Ali'nin asıl mirası yetiştirdiği hattatlardır. Talebeleri arasında Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî (ö. 1685), Ağakapılı İsmâil Efendi (ö. 1706) ve Hâfız Osman (ö. 1698) sayılır. Sadrazam Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'ya (ö. 1676) da hat dersi verdi.
Hâfız Osman'ın ilk hocası odur. Ancak ilerlemiş yaşı yüzünden bu genç talebeyle gerektiği gibi ilgilenemeyince onu Suyolcuzâde'ye yönlendirdi. Hâfız Osman icâzetini Suyolcuzâde'den aldı. Böylece Derviş Ali'nin canlandırdığı Şeyh Hamdullah yolu, Hâfız Osman eliyle XVII. yüzyılın sonunda yeni bir biçime kavuştu.