Hâfız Osman

Hilye-i Şerîfe formunu bugün bilinen klasik kalıba kavuşturan üstâd. Şeyh tarzını saflaştırıp yeniden inşâ etti; II. Mustafa ve III. Ahmed bizzat onun talebeleri oldu.

Hayatı ve hocaları

Hâfız Osman 1642'de (1052) İstanbul'da doğdu. Babası Ali Efendi, Haseki Sultan Camii'nin müezzinlerindendi. Küçük yaşta Kur'an'ı ezberlediği için "Hâfız" lakabıyla anıldı ve bu lakap zamanla adının yerine geçti.

Hat eğitimine Büyük Derviş Ali'nin yanında başladı. Derviş Ali ilerlemiş yaşı yüzünden onu Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî'ye yönlendirdi; Hâfız Osman on sekiz yaşında Suyolcuzâde'den icâzet aldı. Daha sonra Nefeszâde Seyyid İsmâil Efendi'den de feyz alarak Şeyh Hamdullah üslubunu derinlemesine öğrendi.

1695'te (1106) II. Mustafa'ya hat hocası oldu; ardından şehzade III. Ahmed'e de ders verdi. Kendisine Filibe'de bir mansıp ve sonra bir iltizam verildi. Ölümünden üç dört yıl önce felç geçirdi; TDV İslâm Ansiklopedisi tedaviyle hafif atlattığını ve yazılarında bir gerileme görülmediğini belirtir. 3 Aralık 1698'de (29 Cemâziyelevvel 1110) vefat etti ve Kocamustafapaşa'daki Sünbül Efendi Dergâhı hazîresine defnedildi.

Üslubu ve katkısı

Hâfız Osman'ın kendine özgü üslubu 1679 (1090) civarında olgunlaştı. Şeyh Hamdullah'ın harf biçimlerini sadeleştirip arındıran bu yorum, kaynaklarda "Hâfız Osman tarzı" olarak anılır. Başlangıçta eleştirilse de zamanla kabul gördü ve Şeyh Hamdullah üslubunun yerini aldı.

Hilye-i saâdet metnini levha düzenine kavuşturan ve Türkçe meâlli ilk hilyeyi tertip eden kişi olarak bilinir. Klasik hilye düzeninde metin, belirli bölümlere yerleşir. Üstte besmelenin yazıldığı baş makamı, ortada Hz. Peygamber'in vasıflarını anlatan metnin yer aldığı göbek, onu çevreleyen hilâl ve dört halîfenin adlarının yazıldığı köşeler bulunur. Altta bir âyet kuşağı, etek ve koltuklar, en dışta pervaz yer alır. Bu düzen sonraki yüzyıllarda Osmanlı dünyasında standart hâline geldi.

Hayatında yirmi beş mushaf yazdığı kaydedilir; bunlar 1659-1698 (1069-1110) yılları arasına yayılır. 1686 (1097) tarihli mushafı, 1881'de (1298) II. Abdülhamid'in emriyle matbaacı Osman Bey tarafından basılıp İslâm dünyasına dağıtıldı. Eserleri İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi başta olmak üzere birçok koleksiyonda bulunur.

Bu sayfadaki eser

Sayfadaki hilye, Dublin'deki Chester Beatty Library'de T 559.4 numarayla korunur. İstanbul'da 1691-1692 (1103) yıllarında hazırlanmıştır. 44 × 32 cm ölçüsündedir; kâğıt üzerine mürekkep, boya ve altın kullanılmıştır. Hâfız Osman'ın olgunluk döneminden, ölümünden yedi yıl kadar önceki bir tarihe aittir.

Talebeleri ve mirası

Hâfız Osman pazar günleri evinde yoksul çocuklara karşılık beklemeden hat dersi verirdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, elli kadar talebesinin adının tespit edildiğini kaydeder. Bunlar arasında Rodosîzâde Abdullah, Yûsuf Rûmî, İmam Derviş Ali, Derviş Mehmed Kevkeb ve Yedikuleli Seyyid Abdullah bulunur. Onun yolu, iki ayrı silsile hâlinde günümüze kadar sürmüştür.

Sarayla ilişkisine dair bir rivayet de yaygındır. Buna göre II. Mustafa, yazı yazarken hocasının hokkasını tutardı. Hâfız Osman'ın bu jest üzerine, hocasına hokka tutan padişahlar oldukça daha çok "Hâfız Osman"ların yetişeceğini söylediği nakledilir.