Mustafa Râkım Efendi

Celî sülüsün modern reformcusu; II. Mahmudʼun hocası. Tuğranın anatomisini yeniden çizdi: sere, tuğ ve zülfeler arasındaki oranlar onun kaleminden bugünkü hâline kavuştu.

Hayatı ve hocaları

Mustafa Râkım Efendi 1758'de Ünye'de doğdu. Babası Mehmed Kaptan'dır. Küçük yaşta İstanbul'a getirildi ve yaşça kendisinden çok büyük olan ağabeyi, hattat İsmâil Zühdü Efendi'nin yanında yetişti. Sülüs, nesih ve rik'a yazılarında 1769'da, on bir-on iki yaşlarındayken ağabeyinden icâzet aldı. "Râkım" mahlası da bu icâzetle verildi. Üçüncü Derviş Ali'den (ö. 1786) de ders gördü.

Resimle de uğraşıyordu. III. Selim'e sunduğu bir resim, padişahın dikkatini çekti; kaynaklar, Râkım'ın III. Selim'in portresini yaptığını ve bu sayede saraya yakınlaştığını anlatır. II. Mahmud'a sülüs ve celî sülüs hocalığı yaptı. Sikke ve tuğra tasarımıyla da görevlendirildi.

İlmiye mesleğinde de ilerledi. 1809'da İzmir mollalığı pâyesini aldı; ardından Edirne ve Mekke pâyeleri, 1818'de İstanbul kadılığı geldi. 1823'te (1238) Anadolu kazaskeri oldu. Ölümünden önce felç geçirdi ve 25 Mart 1826'da (15 Şâban 1241) vefat etti. Fatih Karagümrük'teki kabri üzerine bir türbe ve yanında bir medrese yapıldı; TDV İslâm Ansiklopedisi bunların eşi tarafından yaptırıldığını belirtir.

Celî sülüs ve tuğradaki katkısı

Râkım, Hâfız Osman'ın sülüs yazısındaki estetik ölçüleri büyük boy yazıya, yani celî sülüse uyguladı. TDV İslâm Ansiklopedisi, kendi ekolünün kurallarını yaklaşık 1819'dan sonra belirlediğini kaydeder. Harfler arasındaki boşlukların dengesi, harekeler ve süs işaretlerinin yerleşimi ve terkibin bir bütün olarak uyumu bu üslubun belirgin yönleridir. Derman, ressamlığından gelen perspektif bilgisini yazıya yansıttığını vurgular.

Tuğrada da yeni bir biçim ortaya koydu. TDV İslâm Ansiklopedisi bu biçimin III. Selim, IV. Mustafa ve II. Mahmud tuğralarında görüldüğünü belirtir. Ayrıca imzalarda kullanılan, sülüs ile tevkî' arasında karma bir yazı biçimi geliştirdi; bu biçim sonraki hattatlarca benimsendi.

Derman'a göre hat tarihinde "Râkım'dan önce" ve "Râkım'dan sonra" diye bir ayrım yapılır.

Önemli eserleri

• Fatih'te Nakşidil Sultan Türbesi'nin kapı ve kubbe kuşağındaki taş üzerine celî sülüs yazıları
• Nusretiye Camii'nde Nebe' sûresini içeren yaklaşık 41 metre uzunluğundaki yazı kuşağı
• Topkapı Sarayı Bâbüsselâm kapısında Sâd sûresinin 50. âyeti
• Topkapı Sarayı Hazine Kethüdası odasında celî ta'lik bir tamir kitâbesi
• Eyüp'te Çelebi Mustafa Reşid Efendi'nin 1817 tarihli mezar taşı
• Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde bir hilye-i saâdet ve tuğra-hat örnekleri

TDV İslâm Ansiklopedisi, en verimli döneminin 1815-1819 yılları olduğunu belirtir. Sayfada yer alan celî sülüs levha Sakıp Sabancı Müzesi koleksiyonundadır; bu levhanın tarihine dair yayımlanmış bir kayda ulaşılamadı.

Talebeleri ve mirası

Talebelerinin başında II. Mahmud gelir. Mehmed Hâşim ve Mehmed Şâkir Recâi Efendi de onun yolunu sürdürdü. Derman, Râkım'ın etkisinin Sâmi Efendi ve Kazasker Mustafa İzzet Efendi gibi XIX. yüzyılın büyük hattatlarına kadar uzandığını belirtir.