Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi
1778 – 1846
Yenikapı Mevlevîhânesi’nde Ali Nutkî Dede’ye intisap eden bestekâr; III. Selim’in dikkatini çekti, II. Mahmud’un musâhibi ve müezzinbaşısı oldu. 1824 – 1839 arasında yedi Mevlevî âyini besteledi; TDV hüzzam âyinini bu formun şaheserleri arasında sayar. Öğrencileri arasında Hacı Ârif Bey ve Zekâi Dede vardır.
Hayatı
Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi 9 Ocak 1778'de (10 Zilhicce 1191) İstanbul'da, Şehzadebaşı'nda doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre babası Cezzâr Ahmed Paşa'nın mühürdarlığını uzun süre yapmış Süleyman Ağa, annesi Rukiye Hanım'dır. Doğumu kurban bayramının ilk gününe denk geldiği için adı İsmâil konmuş; Mevlevî olduğu için "Dede", babasının hamam işlettiği için "Hamâmîzâde" diye anılmıştır. Öğrenimini bitirince defterdarlıkta Başmuhasebe Kalemi'nde kâtip muavini olarak çalıştı. Sesi güzel olduğundan ilâhicibaşı oldu; ilk musiki derslerini Uncuzâde Mehmed Emin Efendi'den aldı. Yenikapı Mevlevîhânesi'nde Ali Nutkî Dede ve kardeşi Abdülbâki Nâsır Dede'den yararlandı; ney de Nâsır Dede'den öğrendiği söylenir.
Ali Nutkî Dede'ye intisap ederek 3 Haziran 1798'de çileye girdi. Çilesinin ikinci yılında bestelediği bir bûselik şarkı, III. Selim'in dikkatini çekti; padişah onu saraya çağırıp şarkıyı kendisinden dinledi. Çileyi 6 Mart 1801'de tamamlayıp "dede" unvanını aldı. Bazı yayınlarda geçen 1799 tarihi, şeyhin dervişler defterindeki kayıtla düzeltilir. 1802'de saraylı Nazlıfer Hanım'la evlenip dergâhtan ayrıldı. Şeyhini 1804'te, ilk çocuğunu bir yıl sonra, 1808'de de annesiyle hâmisi III. Selim'i kaybetti.
II. Mahmud devrinde sarayla bağı sürdü. 1812'de musâhib-i şehriyârîler arasına alındı, sonra müezzinbaşı oldu ve Murassa' İmtiyaz nişanı aldı. Abdülmecid devrinde müezzinbaşılığı devam etti, ama TDV sarayda eski samimiyeti bulamadığını yazar. 1846'da talebeleri Dellâlzâde İsmâil ve Mutafzâde Ahmed efendilerle hacca gitti; 29 Kasım 1846'da Mina'da kolera yüzünden öldü ve Mekke'de Cennetü'l-Muallâ'ya, Hz. Hatice'nin ayak ucuna gömüldü. Cankurtaran'daki evi Türkiye Tarihî Evleri Koruma Derneği tarafından restore edilmiştir.
Musikideki yeri
TDV, onu Türk musikisi tarihinin önde gelen birkaç simasından biri olarak anar. Âyin, durak, tevşîh, savt, ilâhi, peşrev, saz semâisi, kâr, kârçe, kâr-ı nâtık, murabba, semâi, şarkı, türkü ve köçekçe gibi hemen her formda eser verdi. Eserlerinde klasik üslup korunur; melodik çeşitlilik ve akıcılık öne çıkar. Bununla birlikte Batı müziğinin etkisini taşıyan yeni arayışlar da görülür. TDV bu arayışlara, hepsi rast makamında olan bir kâr-ı nev'i ile iki şarkıyı örnek gösterir; şarkılardan biri "Yine bir gülnihâl aldı bu gönlümü" ile başlar. Arabankürdî, hicaz-bûselik, neveser, sabâ-bûselik ve sultânîyegâh makamlarını terkip ettiği de kaydedilir.
1824–1839 arasında yedi Mevlevî âyini bestelediği söylenir. TDV'nin metninde sayılan âyinler şunlardır: Şeyh Hüseyin Hüsnü Dede'nin teşvikiyle 1824'te bestelenen sabâ, 1832'de bestenigâr, birer yıl ara ile sabâ-bûselik ve hüzzam, bugün unutulmuş olan isfahan ve II. Mahmud'un isteğiyle yazılan, en son âyini olan ferahfezâ. Bu sayım altı âyini kapsar; yedincisi metinde adlandırılmaz. TDV'ye göre hüzzam âyini bu formun şaheserleri arasındadır.
Eser sayısı konusunda kaynaklar şöyle: TDV 500'ün üzerinde eser bestelediğini, çoğunun ulaşmadığını ve Yılmaz Öztuna'nın notası günümüze gelen 294 bestenin listesini verdiğini yazar. Türkçe Vikipedi 267, İngilizce Vikipedi "iki yüzün üzerinde" der.
Tanınmış eserleri
- Hüzzam Mevlevî Âyîni — önce tek selâm olarak bestelenmiş, beğenilince tamamlanmıştır
- Sabâ Mevlevî Âyîni (1824) — ilk âyini
- Ferahfezâ Mevlevî Âyîni — II. Mahmud'un isteğiyle yazılan son âyini
- "Yine bir gülnihâl aldı bu gönlümü" — şarkı
- Rast kâr-ı nev'i, hicaz ve hisar yürük semâileri, "Bahârın zamânı geldi a cânım" köçekçesi
- Hac yolunda bestelediği, sözleri Yûnus Emre'ye ait şehnaz ilâhisi — son eseri
Mirası
TDV'ye göre öğrencileri arasında Dellâlzâde İsmâil Efendi, Mutafzâde Ahmed Efendi, Hamparsum Limonciyan, Hacı Ârif Bey, Eyyûbî Mehmed Bey, Hâşim Bey ve Zekâi Dede vardır. Âyinlerinin notaları Suphi Ezgi, Ahmet Irsoy ve Mesut Cemil'in heyetiyle 1935–1936'da İstanbul Konservatuvarı yayınlarında, sonra Sadettin Heper'in Mevlevî Âyinleri kitabında (1974, 1979) yayımlandı. TDV onu, aklındaki eserlerle geçmiş ile gelecek arasında köprü kuran biri olarak değerlendirir. "Üstâd-ı Ekber" unvanı okunan kaynaklarda geçmez.