Buhûrîzâde Mustafa Itrî

IV. Mehmed devrinde sarayda mûsiki hocası ve hânende olarak çalışan bestekâr; TDV onu Türk mûsiki tarihinin en önde gelen birkaç simasından biri sayar. Segâh tekbîr ve salât-ı ümmiyyesi cami mûsikîsinin şaheserleri arasındadır. Bini aşkın eser bestelediği rivayet edilir; günümüze kırk kadarı ulaştı.

Hayatı

Buhûrîzâde Mustafa Itrî, İstanbul'da Mevlânâkapı yakınındaki Yayla (eski adıyla Yaylak) semtinde doğdu. Doğum tarihi kaynaklarda yoktur: Rauf Yektâ Bey 1640, Suphi Ezgi 1630 tahmin etmiş, TDV İslâm Ansiklopedisi bu iki tarih arasındaki bir yılı olası görür. "Itrî" şiirlerindeki mahlasıdır, "Buhûrîzâde" lakabının kendisine mi ailesine mi ait olduğu bilinmez. Ölüm tarihi İsmâil Belîğ, Şeyhî ve Sâlim gibi yakın kaynaklarda 1711 (1123), Esad Efendi ve Müstakimzâde'de 1712 (1124) olarak geçer. Ekrem Karadeniz, tarih kıtasındaki bir yazım hatası yüzünden asıl yılın 1730–31 olması gerektiğini ileri sürmüştür. Mezarının yeri bilinmez; Yenikapı Mevlevîhânesi civarı ya da Edirnekapı dışındaki Mustafapaşa Dergâhı karşısı rivayet edilir.

Musiki hocaları kesin değildir. Derviş Ömer, Kasımpaşalı Koca Osman, Küçük İmam Mehmed Efendi ve Hâfız Post'tan yararlanmış olabileceği tahmin edilir; İbrahim Alâeddin Gövsa hocasının Nasrullah Efendi olduğunu söyler. Rauf Yektâ Bey, Câmî Ahmed Dede'nin postnişinliği sırasında Yenikapı Mevlevîhânesi'ne devam ettiğini ve ney öğrendiğini yazar. TDV bu bilgilerin eski kaynaklarda bulunmadığını, sonraki eserlerde tekrarlandığını belirtir. Kırım Hanı I. Selim Giray'ın Çatalca'daki çiftliğinde yapılan musiki toplantılarında itibar gördü. IV. Mehmed devrinde (1648–1687) sarayda musiki hocası ve hânende olarak çalıştı; padişah eserlerini bizzat ondan dinlerdi. Kendi isteğiyle esirciler kethüdâlığına getirildi. Bu görevin, esirler arasındaki yetenekli gençleri bulmak ve geldikleri ülkelerin musikisini öğrenmek için istendiği rivayet edilir.

Musikideki yeri

TDV, Itrî'yi Türk musiki tarihinin en önde gelen birkaç isminden biri olarak anar. Hânendelik, şairlik ve ta'lik hattatlığı da vardı (ta'lik hocası Siyâhî Ahmed Efendi'dir). Bestekârlıkla ilgili olarak cami, tekke ve klasik musiki alanlarında peşrev, saz semâisi, kâr, beste, semâi, âyin, na't, durak, tevşîh, tekbir, salâ ve ilâhi formlarında eser verdiğini yazar. Güftelerde çoğunlukla Fuzûlî, Nev'î, Şehrî ve Nâbî'yi, ayrıca arkadaşı Nazîm'i seçti. Camilerde cumhur müezzinliğiyle ilgili uygulamalar ile teravihte makam değiştirme kurallarının ona dayandırılması yaygın bir rivayettir.

Eser sayısı konusunda Esad Efendi'nin *Atrabü'l-âsâr*'a dayanan ifadesi, onun bin ve üzeri murabba, nakış ve kâr bestelediğidir. Ancak bugüne çok azı ulaşmıştır: Yılmaz Öztuna kırk iki, Ekrem Karadeniz kırk dokuz eserin listesini verir.

Tanınmış eserleri

• Segâh Tekbîr ve Salât-ı Ümmiyye — TDV, cami musikisinin şaheserleri arasında sayar ve küçük bir ses alanındaki büyük ifade gücüne dikkat çeker
• Nevâ Kâr — Hâfız-ı Şîrâzî'nin Farsça gazeline yapılmış büyük form; doğrudan güfteye girmesiyle kârlar içinde ayrı durur
• Na't-ı Mevlânâ — Mevlânâ'ya ait sözlerle rast makamındaki na't, âyinden önce okunur
• Segâh Mevlevî Âyini — TDV'ye göre Mevlevî âyinlerinin en güzel örneklerinden
• Hisar beste ("Câm la'lindir senin"), bûselik beste, bestenigâr beste, hisar ağır semâi ve Nef'î'nin güftesiyle segâh yürük semâi

Mirası

Itrî güçlü bir şair olarak da değerlendirilir; na't, gazel, muamma, tahmîs, nazîre ve tarihlerinin yanında hece vezniyle türküleri vardır, ancak bahsedilen divanı bulunamamıştır. Başka bir Buhûrîzâde, Sünbülî şeyhi Abdülkerim Efendi (öl. 1778) onunla karıştırılmıştır; TDV bu ayrımı özellikle belirtir. Itrî, 2009'da basılan 100 liralık banknotta yer aldı ve UNESCO 2012'yi ölümünün 300. yılı nedeniyle "Uluslararası Itrî Yılı" ilan etti. Bu iki bilgi Vikipedi'ye dayanır.