Hacı Ârif Bey
1831 – 1885
İsmâil Dede’den de ders alan, Harem-i Hümâyun’da meşk hocalığı yapan bestekâr; TDV onu şarkı formunun ihyâ edicisi sayar. Bini aşkın şarkı bestelediği, üçte ikisinin notasızlık yüzünden unutulduğu kaydedilir; günümüze ulaşanlar kırk dört makama yayılır. Segâh “Olmaz ilâç sîne-i sad-pâreme” en tanınmış şarkılarındandır.
Hayatı
Hacı Ârif Bey, 1831 sonlarında İstanbul'da, Eyüp'te doğdu. Asıl adı Mehmed Ârif'tir; babası Eyüp Şer'î Mahkemesi başkâtiplerinden Ebûbekir Efendi'dir. Sıbyan mektebinde sesiyle dikkat çekti ve mektebin ilâhicibaşısı oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre yeteneğini komşusu Şâhinbeyzâde Mehmed Bey fark etti ve ilk derslerini ondan aldı. Bir başka komşusu Hâfız Mehmed Zekâî Efendi'den de eser meşketti. Mehmed Bey onu Hamâmîzâde İsmâil Dede ile tanıştırdı ve İsmâil Dede bir süre ona ders verdi. Türkçe Vikipedi, Zekâî Dede ve Eyyûbî Mehmed Bey'i anar. Kaynaklar, İsmâil Dede'nin asıl hoca sayılıp sayılamayacağı konusunda ayrışır.
1844'te Muzıka-yi Hümâyun'a kaydedildi ve aynı yıl Bâb-ı Seraskerî Kalemi'nde kâtip yardımcısı oldu. Hâşim Bey'in derslerine de katıldı. Sultan Abdülmecid'in yakınlığını kazandı, Harem-i Hümâyun'daki câriyelere meşk hocalığı yaptı. TDV, saraydaki câriyelerle yaşadığı iki evlilik ve ayrılıkların bestelerine yansıdığını aktarır. Abdülaziz'in tahta çıkışıyla (1861) Harem'deki serhânendelik ve meşk hocalığına döndü; bu görev yaklaşık on yıl sürdü. Sonra 1876'ya kadar Şûrâ-yı Devlet'te kâtiplik ve Beykoz'da maliye müdürlüğü yaptı. II. Abdülhamid onu kolağası rütbesiyle yeniden Muzıka-yi Hümâyun'a aldı. Anlatılana göre padişahın şarkı isteğini "Sanatta irâde-i hümâyun olmaz" diyerek geri çevirince odasında elli gün hapsedildi; yeni bir nihâvend şarkıyı arkadaşı Sermüezzin Rifat Bey'in padişah huzurunda okumasıyla affedildi ve miralaylığa yükseltildi.
28 Haziran 1885'te Muzıka-yi Hümâyun'daki odasında öldü ve Beşiktaş'ta Yahyâ Efendi Dergâhı hazîresine gömüldü. Rauf Yektâ Bey ise Kuruçeşme'de bir arkadaşının yalısında öldüğünü yazar.
Musikideki yeri
TDV'ye göre Hacı Ârif Bey hiçbir çalgı çalmadığı, hatta nota yazısını öğrenmediği hâlde bestekârlığıyla ayrıcalıklı bir yer tuttu. İsmâil Dede'den sonra XIX. yüzyılın en büyük bestekârı ve şarkı formunun öncü ismi sayılır. Ritim çeşitliliği, melodi renkliliği ve zenginliği bakımından şarkı formunun ihya edicisi olarak değerlendirilir. Türk musikisinde "neo-klasik" ve "romantik" denen akımın kurucusu kabul edilir. Güftelerinin çoğu Mehmed Sâdi Bey'e aittir. Hızlı beste yaptığı, bir gecede sekiz şarkı bestelediği ve Abdülaziz'in verdiği bir güfteye yedi ayrı makamda beste yaptığı anlatılır. Kürdilihicazkâr makamını terkip eden, müsemmen usulünü düzenleyen kişi olarak da anılır. 1873'te basılan Mecmûa-i Ârifî adlı güfte mecmuasını hazırladı; ellinin üzerinde makamdan bin kadar eserin sözünü topladı.
Eser sayısı
TDV, bin şarkıdan fazlasını ve yüzden fazla ilâhi ile başka formlardan eseri bestelediğini, bunların yaklaşık üçte ikisinin notasızlık yüzünden unutulduğunu yazar. Günümüze ulaşan eserler Öztuna'ya dayanan bir tespite göre kırk dört makamdadır. Türkçe Vikipedi, notayla ulaşan eser sayısını 337 verir (327 şarkı, on başka form). Bu iki rakam birbirini tamamlıyor: bin ve üzeri toplam üretimi, 300 ile 340 arası ise notalı kalanı gösterir.
Tanınmış eserleri
- "Olmaz ilâç sîne-i sad-pâreme" — TDV'ye göre segâh makamındadır (sayfa kaydında kürdilihicazkâr yazıyor)
- "Kamer-çehre perî-rû tende cânım" — hicaz şarkı
- "Niçin terkeyleyip gittin a zâlim" — kürdilihicazkâr şarkı
- "Ahteri düşkün garîb ü âşık-ı âvâreyim" — nihâvend şarkı
- "Gurûb etti güneş dünyâ karardı" — kürdilihicazkâr, ölümünden kısa süre önce bestelendiği anlatılan şarkı
En çok nihâvend, kürdilihicazkâr, hicaz, sûzinak, karcığar, uşşak, muhayyer, hüzzam, rast, sabâ, ısfahan ve hüseynî makamlarını tercih ettiği belirtilir.
Mirası
TDV, Hacı Ârif Bey'in etkisinde kalmayan şarkı bestekârının neredeyse bulunmadığını yazar. Öğrencisi Şevki Bey'i sanat anlayışının en güçlü temsilcisi sayar; Kanûnî Mehmed Bey, Mustafa Servet Efendi, Santûrî Edhem Efendi, Leon Hancıyan, Giriftzen Âsım Bey ve Lemi Atlı da öğrencilerindendir. Suphi Ezgi'nin Hacı Ârif Bey külliyatı üzerinde başladığı çalışma tamamlanmamıştır.