Sâdettin Kaynak
1895 – 1961
Hâfız-hânende kuşağından gelen, Yavuz Sultan Selim Câmii’nde imamlık yapan bestekâr. Klasik eğitimle halk mûsikîsi arasında köprü kurdu; 1939’dan sonra Mısır filmlerinin şarkılarını Türkçe sözlerle yeniden besteledi. Kendi ifadesine göre bini aşkın eser besteledi; Yılmaz Öztuna 267’sini listeler.
Hayatı
Sâdettin Kaynak, 15 Nisan 1895'te İstanbul'da, Fatih'te Sarıgüzel semtindeki Lutfi Paşa Mahallesi'nde doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hacıoğulları diye anılan bir aileden gelir; babası Rize'den gelen müderris Ali Alâeddin Efendi, annesi Havva Hanım'dır. Babasının 1905'teki ölümünden sonra aile Küçükpazar'a yerleşti. Dokuz yaşında Kur'ân'ı ezberledi. Mercan İdâdîsi'ni bitirdikten sonra Dârülfünun İlâhiyat Fakültesi'ne girdi; 1917'de askere alınınca fakülteyi bitiremedi. Diyarbekir, Mardin, Elazığ ve Harput'ta bulundu. Cumhuriyet'ten sonra Odesa'ya sefer yapan gemilerde kâtiplik yaptı, ardından Yavuz Sultan Selim Camii'nde imam, 1928'de başimam oldu. Bestekâr ve icracı kimliği öne çıkınca imamlıktan istifa etti. 1953'te Sultanahmed Camii'nde ikinci imamlığa atandı. Yavuz Sultan Selim Ağlıyor filminin müziği üzerinde çalışırken felç geçirdi; 14 Ağustos 1954'te jübilesi yapıldı ve Kadıköy Koşuyolu'ndaki evine çekildi. 3 Şubat 1961'de Haydarpaşa Numune Hastanesi'nde öldü, Merkezefendi'deki aile kabristanına gömüldü. İngilizce Vikipedi felç tarihini 1955 verir.
İmamlık görevi Yavuz Sultan Selim Camii'ndedir.
Musikideki yeri
On yaşlarında Hâfız Melek Efendi'den ilk derslerini aldı, sonra Kasımpaşa'da Küçük Piyâle Paşa Camii imamı Şeyh Cemâleddin Efendi'den dört fasıl, durak ve ilâhi meşketti. 1920'lerde Mehmet Emin Dede (Yazıcı) ve Kâzım Bey'den (Uz) ders aldı. TDV, askerlikte doğu illerinde dinlediği yerel halk musikisi motiflerinin sonradan şarkı ile türkü arası özellik taşıyan eserlerine yansıdığını yazar. Bestekârlığa 1926'da plak doldurmak için Berlin'e giderken, "Hicrân-ı elem sîne-i pürhûnumu dağlar" ile başlayan bir şiiri hüzzamda besteleyerek başladı. 1926–1935 arasında taş plaklar doldurdu; TDV bu kayıtları hâfız-hânende kuşağının son ve en başarılı temsilini gösteren eserler sayar. Çalgı çalmadığı hâlde eserlerindeki özgün saz girişleri ve bağlantıları öne çıkar. Klasik eğitimiyle halk musikisi alanı arasında köprü kuran, bu alana klasik eğitimle giren ilk söz müziği bestecisi olarak değerlendirilir; türkülerinde Erzurumlu Emrah, Âşık Ömer ve Karacaoğlan'ın şiirlerini seçti.
Film müziği ve Mısır filmleri
TDV, 1939'dan itibaren Türkiye'ye giren, ağırlıklı Mısır yapımı filmler için yerli bestekârların çalıştığını, Kaynak'ın bu alandaki en uzun ve başarılı çalışmayı sürdüren isim olduğunu yazar. Kendi ifadesine göre seksen beş filme müzik yaptı ve her film için on ila yirmi eser besteledi. Mısır filmlerinde diyaloglar Türkçeye çevriliyor, şarkılar Arapça kalıyordu; Kaynak şarkıların Türk musikisi formunda ve Türkçe sözlerle yeniden bestelenmesini önerdi. Bu uygulama nedeniyle "Arap melodilerini taklit etmek" gibi suçlamalar aldığını da TDV aktarır.
Tanınmış eserleri
TDV'nin andığı filmler arasında Leylâ ile Mecnun, Allah'ın Cenneti, Çanakkale Geçilmez, Endülüs Geceleri, Arzu ile Kamber, Ferhad ile Şîrin ve Yavuz Sultan Selim Ağlıyor vardır. Şarkı ve türkülerinden örnekler:
- "Enginde yavaş yavaş günün minesi soldu" — hicaz şarkı
- "Yanık Ömer" — hüseynî şarkı
- "İncecikten bir kar yağar" — segâh türkü
- "Gemim geliyor baştan" — uşşak şarkı
- "Beklerim her gün bu sâhillerde mahzun böyle ben" — hüzzam fantezi
- "Ey âşık-ı sâdıklar gelin Allah diyelim" — hicaz ilâhi
Eser sayısı
Eser sayısı kaynaklara göre çok değişir. TDV, kendi ifadesine göre bini aşkın eser bestelediğini, Yılmaz Öztuna'nın ansiklopedisinde 267 bestesinin listelendiğini yazar. İngilizce Vikipedi 300'ün üzerinde eser, ayrıca 42 makamda 330 eser sayısı verir. TDV, Kaynak'ın İstiklâl Marşı'nı besteleyenler arasında bulunduğunu da kaydeder.
Mirası
Beş defterlik el yazması nota koleksiyonu TDV'ye göre Alâeddin Yavaşça'dadır; müzik tarihi üzerine hazırladığı çalışmayı bitirememiştir. İngilizce Vikipedi, ezanı Türkçe okuyan ilk din görevlilerinden biri olduğunu ve Atatürk'ün reformlarını desteklediğini yazar.