Şevkî Bey

Sarayda Hacı Ârif Bey’den yararlanan, TDV’nin klasik ekolde ondan sonraki en önemli şarkı bestekârı saydığı isim. Bini aşkın eser bestelediği söylenir; Yılmaz Öztuna günümüze ulaşan 233 eserini listeler. İki yüzü aşkın uşşak şarkısıyla bu makamın bestekârı olarak anılır.

Hayatı

Şevki Bey, İstanbul'da Fatih'teki Pirinççi Sinan Mahallesi'nde doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi doğum yılını vermez; babasının tarakçı esnafından Ahmed Efendi olduğunu yazar. Rüşdiyeden sonra Muzıka-yi Hümâyun'a hânende olarak girdi. İlk musiki bilgisini Ticaret ve Nâfia Nezâreti kâtiplerinden Necmeddin Bey'den aldı, sarayda ise özellikle Hacı Ârif Bey'den yararlandı. Saray hayatından sıkıldığı için görevinden ayrılıp Rüsûmat Nezâreti'nde, sonra Harbiye Nezâreti Evrak Kalemi'nde kâtip oldu. TDV, "rindâne bir hayat" yaşadığını yazar.

Ölüm tarihi kaynaklarda farklıdır. TDV 2 Zilhicce 1307'de (20 Temmuz 1890) Beylerbeyi'nde arkadaşı Rahmi Bey'in evinde kalp krizinden öldüğünü ve ertesi gün Kuzguncuk'taki Nakkaştepe Mezarlığı'na gömüldüğünü belirtir. Dönemin tarih beyitleri de 1307 yılını verir. Türkçe Vikipedi ise 18 Temmuz 1891 tarihini kullanır. 1890 tarihi daha tutarlı görünmektedir, çünkü hicrî yıl iki ayrı tarih beytiyle desteklenmiştir.

Musikideki yeri

TDV, Şevki Bey'i klasik ekolde Hacı Ârif Bey'den sonra en önemli şarkı bestekârı sayar. İlhamı bol ve hızlı beste yapan biri olarak anlatılır: şarkıların çoğunu güfteyi okurken irticâlen bestelediği, bazen yarım saatte bir, bazen günde sekiz on beste yaptığı söylenir. Bu sözlü rivayete dayanır. Bestelerini yirmi yaşından sonra yaptı ve Hacı Ârif Bey'in açtığı şarkı çığırını geliştirdi. Ruşen Ferit Kam onu Schubert'e benzetir.

Aşk konusunu çok yönüyle işleyen şarkılarında kompozisyon tekniği, özellikle geçkiler bakımından gelişkindir. Üslup sade, ifade lirik ve hüzünlüdür. Şarkıyı dört mısralı (murabba) biçimin yanında beş, altı ve sekiz mısralı türleriyle de işledi. Bir ud ve lavta icracısıydı; sözleri Recâizâde Mahmud Ekrem, Muallim Nâci, Mehmed Sâdi Bey, Mehmed Hafîd Efendi ve Reşad Paşa gibi şairlerden seçti.

Eser sayısı

TDV, ölümüne yakın söylediği iki dizeye dayanarak binin üzerinde eser bestelediğini, ancak nota bilmediği için çoğunun kaybolduğunu yazar. Yılmaz Öztuna günümüze ulaşan 233 eserin listesini yayımlamıştır; bunlar, bir uşşak beste ve yürük semâi dışında şarkıdır. Vikipedi'de bu sayı yaklaşık 210'dur. Mehmed Hafîd Bey, ölümünden sonra 308 şarkısının güftesini Yâdigâr-ı Şevk ya da Mahsûl-i Tabîat adıyla yayımlamıştır (1308, 1322). Suphi Ezgi şarkılarını külliyat hâlinde toplamaya başlamış, 120 şarkının notasını yazmış ama çalışmayı tamamlayamamıştır.

Tanınmış eserleri

• 200'den fazla uşşak şarkı — TDV, bu makamı onun kadar ısrarla kullanan başka bir bestekâr bilinmediğini yazar
• "Nedir bu hâletin ey meh-cemâlim" — hüseynî şarkı
• "Hicran oku sînem deler" — hüseynî şarkı
• "Affeyle suçum ey gül-i ter başıma kakma" — uzzâl şarkı
• "Dil yâresini andıracak yâre bulunmaz" — uzzâl şarkı
• "Emel-i meyl-i vefâ sende de var bende de var" — bayatî şarkı
• "Ol gonca-dehen bir gül-i handân olacaktır" — muhayyer şarkı

Zeki Ârif Ataergin'in bir sözü aktarılır: Şevki Bey uşşak kapısını kapamıştır, ardından söylenecek söz kalmamıştır.

Mirası

TDV, yetiştirdiği öğrenciler arasında Bimen Şen ve İsmail Fenni Ertuğrul'u en önemli olarak sayar. Hacı Ârif Bey'in şarkı ekolünün günümüze gelmesinde en büyük payın ona ait olduğu belirtilir. Eserlerinin önemli bir bölümü yitmiş, geriye kalan şarkılar klasik repertuvarın çekirdeğinde yer almıştır. *Musiki Mecmuası*'nın 1982'deki 387–388. sayısı "Şevki Bey Uşşak Şarkıları" başlığıyla özel sayı olarak hazırlanmıştır.